Stúdentspróf í bókmenntum og sögu Íslands — Eddukvæði, Íslendingasögur, Halldór Laxness og Íslandssaga
Íslensk bókmenntasaga og Íslandssaga á stúdentsprófi: Eddukvæði (Völuspá, Hávamál), dróttkvæði, Snorra-Edda, Íslendingasögur (Brennu-Njáls saga, Egils saga, Laxdæla saga), þjóðveldið, siðaskiptin, Hallgrímur Pétursson, rómantík (Jónas Hallgrímsson), sjálfstæðisbaráttan, raunsæi, módernismi og verk Halldórs Laxness.
- Level
- intermediate
- Languages
- is → is
- Cards
- 32
- Markdown
- Stúdentspróf í bókmenntum og sögu Íslands — Eddukvæði, Íslendingasögur, Halldór Laxness og Íslandssaga (.md)
Flashcards (32)
| # | Front (Term / Question) | Back (Definition / Answer) | Example | Multiple-Choice Options |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Hvað voru „atómskáldin“ í íslenskri ljóðagerð um miðja 20. öld og hvaða bók Steins Steinarrs (1908–1958) frá 1948 markaði tímamót í íslenskum módernisma? | Atómskáldin (m.a. Einar Bragi, Hannes Sigfússon, Jón Óskar, Sigfús Daðason og Stefán Hörður Grímsson) brutu upp hefðbundið rím og stuðlasetningu í óbundnum módernískum ljóðum, og ljóðabálkurinn Tíminn og vatnið (1948) eftir Stein Steinarr var lykilverk þessarar byltingar. | Nafnið „atómskáld“ er dregið af skáldsögunni Atómstöðinni eftir Halldór Laxness (1948) og vísaði í upphafi í háðungarskyni til ungra skálda sem ortu án ríms og hefðbundinna stuðla. |
|
| 2 | Hvað einkenndi Sturlungaöld (um 1220–1262) á Íslandi og hvaða stórorrusta átti sér stað í Skagafirði árið 1238? | Samþjöppun valds í hendur fárra stórgoðaætta (Sturlunga, Ásbirninga, Haukdæla, Oddaverja, Svínfellinga og Vatnsfirðinga) og mannskæð borgarastyrjöld; Örlygsstatrabardagi (21. ágúst 1238) var fjölmennasta orrusta Íslandssögunnar þar sem Sighvatur Sturluson og Sturla sonur hans féllu fyrir Kolbeini unga og Gissuri Þorvaldssyni. | Auk Örlygsstaðabardaga (1238) eru Haugsnesbardagi (1246), Flóabardagi (1244, eina sjóorrustan) og Flugumýrarbrenna (1253) helstu átakapunktar Sturlungaaldar. |
|
| 3 | Hvað eru fornaldarsögur Norðurlanda og riddarasögur, og hvernig greinast þær frá Íslendingasögum? | Fornaldarsögur (t.d. Völsunga saga, Hrólfs saga kraka) gerast í Skandinavíu fyrir landnám Íslands og einkennast af ævintýrum, drekum og yfirnáttúrulegum verum, en riddarasögur (t.d. Tristrams saga) eru þýddar eða frumsamdar hirð- og ástarsögur úr evrópskri miðaldahefð. | Flokkun miðaldabókmennta eftir sögusviði og sögutíma (Íslendingasögur, konungasögur, samtímasögur/Sturlunga, biskupasögur, fornaldarsögur og riddarasögur) er grunnþekking á stúdentsprófi. |
|
| 4 | Hvað er Heimskringla og hver er höfundur hennar? | Heimskringla er safn sextán konungasagna Noregskonunga (frá Ynglinga sögu til Magnúss sögu Erlingssonar 1177), ritað af Snorra Sturlusyni um 1230 og nefnt eftir upphafsorðum sínum („Kringla heimsins, sú er mannfólkið byggir…“). | Í Heimskringlu er Ólafs saga helga langstærst og myndar miðju verksins; Snorri beitir þar listfengri ræðugerð og sálfræðilegri greiningu á stjórnmálum. |
|
| 5 | Hverjir söfnuðu íslenskum þjóðsögum og ævintýrum á 19. öld og hvaða hlutverki gegndi sú söfnun? | Jón Árnason og Magnús Grímsson (útgáfa Íslenskra þjóðsagna og ævintýra 1862–1864) söfnuðu munnmælasögum um huldufólk, tröll, drauga, galdramenn (t.d. Sæmund fróða) og útilegumenn í anda bræðranna Grimms og rómantísku þjóðernisstefnunnar. | Þjóðsögur Jóns Árnasonar (svo sem Djákninn á Myrká, Móðir mín í kví, kví og sögurnar af Sæmundi fróða) urðu ómetanlegur brunnur fyrir íslenska rithöfunda og myndlistarmenn. |
|
| 6 | Um hvað fjallar Egils saga Skallagrímssonar og hvaða þrjú stórkvæði eru eignuð Agli í sögunni? | Sagan rekur ættarsögu Kveld-Úlfs, Skallagríms og Egils — víkinginn og skáldið með tvíeðli (fagur og ljótur í senn) — og geymir stórkvæðin Höfuðlausn, Sonatorrek og Arinbjarnarkviðu. | Fræðimenn (m.a. Sigurður Nordal og tölfræðilegar stílathuganir) hafa fært sterk rök fyrir því að Snorri Sturluson sé höfundur Egils sögu; kvæðið Sonatorrek (eftir drukknun Böðvars sonar Egils) er oft talið fyrsta persónulega tregaljóð norrænna bókmennta. |
|
| 7 | Hvað einkennir frásagnarhátt, stíl og persónusköpun Íslendingasagna? | Hlutlægur frásagnarháttur (sögumaður dylur skoðanir sínar og lýsir aðeins ytra atferli og orðum persóna), knappur og meitlaður stíll, forlagatrú, sæmdarhugsjón og meitluð tilsvör í vanstillingu (undirstrikun). | Í Íslendingasögum birtist sálarlíf persóna í ytri einkennum (t.d. að roðna, fölna eða þegja) og í hnitmiðuðum tilsvörum þegar mest liggur við. |
|
| 8 | Um hvað fjallar Völuspá í Konungsbók Eddukvæða og hver er mælir kvæðisins? | Í Völuspá segir framsýn völva Óðni (Valföður) og mannkyni sögu heimsins frá sköpun hans úr Ginnungagapi, gullöld goðanna, dauða Baldurs, ragnarökum (tortímingu heimsins) til endurfæðingar nýrrar jarðar. | Völuspá er eitt stórbrotnasta kvæði heimsbókmenntanna og gefur heildarsýn yfir norræna heimsmynd frá upphafi til ragnaraka og nýs heims. |
|
| 9 | Hvaða breytingar urðu á íslensku samfélagi við hernám Breta 10. maí 1940 og herverndarsamninginn við Bandaríkin 1941? | Einangrun landsins rofnaði, mikið atvinnuleysi kreppuáranna hvarf vegna framkvæmda hersins („blessað stríðið“), fólksflutningar úr sveitum í þéttbýli jukust hratt og grunnur var lagður að nútímavæðingu innviða (t.d. Reykjavíkur- og Keflavíkurflugvelli) og lýðveldisstofnun 1944. | Hernámsárin (1940–1945) ollu einhverjum hröðustu efnahags- og samfélagsbreytingum í sögu landsins og bundu endi á kreppuna miklu á Íslandi. |
|
| 10 | Hvaða hlutverki gegndi Kópavogsfundurinn árið 1662 í stjórnmálasögu Íslands og hvað voru Móðuharðindin 1783–1785? | Á Kópavogsfundinum 1662 neyddust fulltrúar Íslendinga til að sverja Friðriki III. Danakonungi erfðaeinveldishollustu, en Móðuharðindin (1783–1785) voru mestu náttúruhamfarir Íslandssögunnar í kjölfar Skaftárelda (Lakagíga) þar sem fimmtungur þjóðarinnar lést úr hungri og flúoreitrun. | Einveldistíminn (1662–1874) og einokunarverslunin (1602–1787) ásamt Móðuharðindunum (Skaftáreldum 1783) eru meðal þungamiðja í Íslandssögu á stúdentsprófi. |
|
| 11 | Hver var fyrsta íslenska nútímaskáldsagan á 19. öld og hver var höfundur hennar? | Piltur og stúlka (1850) eftir Jón Thoroddsen (1818–1868), sem einnig ritaði skáldsöguna Maður og kona. | Jón Thoroddsen er jafnan nefndur faðir íslenskrar nútímaskáldsagnagerðar með verkunum Pilti og stúlku (1850) og Manni og konu (útg. 1876). |
|
| 12 | Hvað eru Íslendingasögur, hvenær voru þær ritaðar og á hvaða sögutíma gerast atburðir þeirra? | Íslendingasögur eru veraldlegar sagnabókmenntir í óbundnu máli, ritaðar á 13. og 14. öld af óþekktum höfundum, en sögutími þeirra er frá landnámsöld (um 870) til loka 11. aldar (söguöld: um 930–1030). | Mikilvægt er að greina á milli sögutíma Íslendingasagna (sögualdar 930–1030) og ritunartíma þeirra (13. og 14. aldar), en Sturlunga saga er aftur á móti samtímasaga frá 12. og 13. öld. |
|
| 13 | Hvenær fengu íslenskar konur kosningarétt til Alþingis og hver var Vigdís Finnbogadóttir í sögu Íslands og heimsins? | Íslenskar konur (40 ára og eldri) fengu kosningarétt og kjörgengi til Alþingis 19. júní 1915 (og jafnan rétt við karla 1920), og árið 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum í lýðræðislegum þjóðhöfðingjakosningum. | Kvennafrídagurinn 24. október 1975 og kjör Vigdísar Finnbogadóttur í embætti forseta Íslands 29. júní 1980 (sat 1980–1996) eru stórir bautasteinar í jafnréttissögu Íslands. |
|
| 14 | Hvaða atburðir mörkuðu siðaskiptin á Íslandi um miðja 16. öld og hvaða menningarlegu áhrif höfðu þau? | Siðaskiptin (lúthersk siðbót) voru innleidd í Skálholtsbiskupsdæmi 1541 og endanlega á öllu landinu við aftöku Jóns Arasonar Hólabiskups og sona hans í Skálholti 7. nóvember 1550; þau efldu konungsvald en leiddu jafnframt til biblíuþýðinga á íslensku (Nýja testamenti Odds 1540 og Guðbrandsbiblía 1584) sem vörðu tunguna. | Þýðing Biblíunnar á íslensku við siðaskiptin (Guðbrandsbiblía 1584 á Hólum) hafði úrslitaþýðingu fyrir varðveislu íslenskrar tungu, ólíkt því sem gerðist í Noregi þar sem danska biblían var notuð. |
|
| 15 | Hvaða alþjóðlegu samstarfs- og varnarbandalögum hefur Ísland gengið í frá stofnun lýðveldisins 1944 (Sameinuðu þjóðirnar, NATO, EFTA, EES og Schengen)? | Ísland gekk í Sameinuðu þjóðirnar 1946, var stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu (NATO) 30. mars 1949, gekk í EFTA 1970, gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) 1. janúar 1994 og tók upp Schengen-samstarfið 2001. | Inngangan í NATO 30. mars 1949 (með óeirðum á Austurvelli), varnarsamningurinn við Bandaríkin 1951 og EES-samningurinn 1994 mótuðu utanríkis- og efnahagsstefnu lýðveldisins. |
|
| 16 | Um hvað fjallar skáldsagan Sjálfstætt fólk (1934–1935) eftir Halldór Laxness og hver er aðalpersóna hennar? | Sagan fjallar um einyrkjann og heiðarbóndann Bjart í Sumarhúsum sem berst hetjulegri en þrjóskufullri baráttu fyrir „sjálfstæði“ sínu á afskekktu kotbýli, oft á kostnað fjölskyldu sinnar og fósturdótturinnar Ástu Sóllilju. | Undirtitill Sjálfstæðs fólks er „Hetjusaga“, sem felur í sér tvíræða kaldhæðni: Bjartur í Sumarhúsum er í senn táknmynd íslenskrar þrautseigju og blindrar einstaklingshyggju. |
|
| 17 | Hver var Ari fróði Þorgilsson (1067–1148) og hvert er frægasta rit hans um upphaf Íslandsbyggðar? | Ari fróði er faðir íslenskrar sagnaritunar og ritaði Íslendingabók á íslensku á árunum 1122–1133, þar sem hann rekur landnám, stofnun Alþingis, tímatal, fund Grænlands og kristnitökuna með ströngum heimildakröfum („Hvað sem missagt er í fræðum þessum, þá er skylt að hafa það heldur er sannara reynist“). | Íslendingabók Ara fróða er elsta varðveitta sagnfræðiritið á norræenni tungu og setti viðmið um gagnrýna heimildanotkun. |
|
| 18 | Hvaða ár hlaut Halldór Kiljan Laxness (1902–1998) Bókmenntaverðlaun Nóbels og hver eru helstu skáldsagnaverk hans frá 4. og 5. áratug 20. aldar? | Halldór Laxness hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1955; helstu stórvirki hans frá þessu skeiði eru Salka Valka (1931–32), Sjálfstætt fólk (1934–35), Heimsljós (1937–40), Íslandsklukkan (1943–46) og Atómstöðin (1948). | Halldór Laxness er eini íslenski Nóbelsverðlaunahafinn; verk hans spanna allt frá módernisma (Vefarinn mikli frá Kasmír, 1927) og félagslegu raunsæi til sögulegra skáldsagna og endurminninga. |
|
| 19 | Hver eru tvö helstu bragarform Eddukvæða og hvernig eru þau frábrugðin dróttkvæðum? | Fornyrðislag (átta braglínur í erindi, tvö ris í línu, t.d. Völuspá og Þrymskviða) og ljóðaháttur (sex braglínur í erindi þar sem 3. og 6. lína eru kviðuháttar-/fullorðslínur með innstuðlum, t.d. Hávamál); Eddukvæði eru höfundarlaus og mun einfaldari í myndmáli en dróttkvæði. | Fornyrðislag er frásagnarháttur (Völuspá), en ljóðaháttur er samtals- og spakmælaháttur (Hávamál). Dróttkvæði eru aftur á móti flókin hirðkvæði nafngreindra skálda með hendingum (skothendingum og aðalhendingum) og margræðum kenningum. |
|
| 20 | Hver eru helstu einkenni íslenskra samtímabókmennta frá síðustu áratugum 20. aldar til 21. aldar (t.d. í verkum Einar Már Guðmundssonar, Steinunnar Sigurðardóttur, Auðar Övu Ólafsdóttur, Sjóns og Arnaldar Indriðasonar)? | Fjölbreytni töfraraunsæis, sögulegra skáldsagna í nýjum búningi, ljóðræns prósa og blómgunar íslenskrar glæpasagnagerðar (norrænar glæpasögur); t.d. Englar alheimsins eftir Einar Má Guðmundsson, Tímaþjófurinn eftir Steinunni Sigurðardóttur og Skugga-Baldur eftir Sjón. | Verk eins og Englar alheimsins (1993, Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 1995) og Skugga-Baldur (Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2005) eru meðal algengustu kjörbóka á stúdentsprófi. |
|
| 21 | Hvernig skiptast Eddukvæði í tvo meginflokka og í hvaða fræga handriti frá 13. öld eru flest þeirra varðveitt? | Eddukvæði skiptast í goðakvæði (t.d. Völuspá, Hávamál, Þrymskviða) og hetjukvæði (t.d. Völundarkviða, Guðrúnarkviður), og eru flest varðveitt í Konungsbók Eddukvæða (Codex Regius, GKS 2365 4to) frá um 1270. | Konungsbók Eddukvæða (Codex Regius) er dýrgripur íslenskrar menningarsögu sem var afhentur Íslendingum að nýju frá Danmörku árið 1971. |
|
| 22 | Hver var Hallgrímur Pétursson (1614–1674) og hvert er höfuðverk hans í íslenskri bókmenntasögu? | Hallgrímur Pétursson var helsta trúarskáld 17. aldar (rétttrúnaðaröld) og höfundur Passíusálmanna (50 sálmar um píslarsögu Krists) auk dauðasálmsins „Um dauðans óvissan tíma“ („Allt eins og blómstrið eina“). | Passíusálmar Hallgríms Péturssonar (fullgerðir 1659, prentaðir á Hólum 1666) hafa verið prentaðir oftar en nokkur önnur íslensk bók og eru fluttir í Ríkisútvarpinu á hverri föstu. |
|
| 23 | Hverjar eru þrjár höfuðpersónur þríleiksins Íslandsklukkunnar (Íslandsklukkan, Hið ljósa man, Eldur í Kaupinhafn) eftir Halldór Laxness og hvaða hlið íslenskrar þjóðarsálar táknar hver þeirra? | Jón Hreggviðsson (óbugandi alþýðan með gálgahúmor), Snæfríður Íslandssól (fegurðin, stoltið og draumurinn um frelsi) og Arnas Arnæus / Árni Magnússon handritasafnari (vísindin, menningin og varðveisla sögunnar). | Íslandsklukkan kom út á árunum 1943–1946, einmitt þegar lýðveldið Ísland var stofnað, og varð þjóðartákn í sjálfstæðisvitund Íslendinga. |
|
| 24 | Hver var Jón Sigurðsson (1811–1879) og hver voru helstu áfangar sjálfstæðisbaráttu Íslendinga frá endurreisn Alþingis 1845 til lýðveldisstofnunar 1944? | Jón Sigurðsson var leiðtogi sjálfstæðisbaráttunnar á 19. öld; helstu áfangar voru endurreisn Alþingis 1845, Þjóðfundurinn 1851 („Vér mótmælum allir!“), verslunarfrelsi 1855, stjórnarskrá 1874, heimastjórn 1904 (Hannes Hafstein), fullveldi 1. desember 1918 og stofnun lýðveldis á Þingvöllum 17. júní 1944. | Með sambandslagasamningnum 1. desember 1918 varð Ísland frjálst og fullvalda ríki í konungssambandi við Danmörku, og 17. júní 1944 var lýðveldið stofnað á Þingvöllum og Sveinn Björnsson kjörinn fyrsti forseti Íslands. |
|
| 25 | Hvað einkenndi rómantísku stefnuna í íslenskum bókmenntum á 19. öld, hverjir voru Fjölnismenn og hvert var hlutverk Jónasar Hallgrímssonar? | Rómantíkin (frá um 1830) lagði áherslu á náttúrudýrkun, frelsisþrá, tilfinningar, dýrkun fornaldar og hreint og fagurt íslenskt mál; Fjölnismenn (Jónas Hallgrímsson, Brynjólfur Pétursson, Konráð Gíslason og Tómas Sæmundsson) gáfu út tímaritið Fjölni í Kaupmannahöfn frá 1835. | Jónas Hallgrímsson (1807–1845) endurnýjaði íslenskt ljóðmál („Ísland“, „Gunnarshólmi“, „Ferðalok“), bjó til fjölda nýyrða (t.d. „ljóshraði“, „aðdráttarafl“, „sjónauki“) og skrifaði fyrstu nútímasmásöguna („Grasaferð“). |
|
| 26 | Hvað voru þorskastríðin (landhelgisdeilurnar) á 20. öld og í hvaða áföngum færðu Íslendingar út fiskveiðilandhelgina? | Deilur Íslands (einkum við Bretland) um útfærslu fiskveiðilandhelginnar úr 3 sjómílum í 4 mílur (1952), 12 mílur (1958), 50 mílur (1972) og loks 200 sjómílna efnahagslögsögu árið 1975 (sem lauk með fullum sigri Íslands 1976). | Útfærsla landhelginnar í 200 sjómílur árið 1975 tryggði yfirráð Íslendinga yfir fiskimiðunum umhverfis landið og varð alþjóðleg viðmiðunarregla í hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. |
|
| 27 | Hvað var „Gamli sáttmáli“ (Gissurarsáttmáli) frá 1262 og hvaða skilyrði settu Íslendingar Noregskonungi í honum? | Samningurinn sem batt enda á Sturlungaöld og íslenska þjóðveldið; Íslendingar hétu Noregskonungi skatti og þegnskyldu gegn því að hann tryggði frið, íslensk lög og að minnsta kosti sex hafskip kæmu árlega með nauðsynjavörur til landsins. | Gamli sáttmáli var síðar lykilröksemd Jóns Sigurðssonar í sjálfstæðisbaráttunni á 19. öld: að Íslendingar hefðu gert frjálsan persónusambandssamning við konung en ekki undirgengist danska ríkið. |
|
| 28 | Hvaða tímamót urðu í sögu Íslands árin 930, 1000 og 1262–1264? | Árið 930 var Alþingi stofnað á Þingvöllum (upphaf þjóðveldisins), árið 1000 (eða 999) var kristni lögtekin á Alþingi með úrskurði Þorgeirs Ljósvetningagoða, og 1262–1264 gengu Íslendingar Noregskonungi á hönd með Gamla sáttmála (lok þjóðveldisins). | Þessi þrjú ártöl afmarka íslenska þjóðveldið (930–1262), þar sem löggjafar- og dómsvald var á Alþingi en ekkert miðstýrt framkvæmdavald (enginn konungur) í landinu. |
|
| 29 | Hvert er meginþema Laxdæla sögu og hvaða fræga tilsvör mælir Guðrún Ósvífursdóttir í elli sinni við Bolla son sinn? | Laxdæla saga snýst um örlagaríkan ástarþríhyrning Guðrúnar Ósvífursdóttur, Kjartans Ólafssonar og Bolla Þorleikssonar (með hliðstæðu við Brynhildi og Sigurð Fáfnisbana), og í sögulok segir Guðrún: „Þeim var ég verst er ég unni mest.“ | Laxdæla ber sterk merki riddarasagna í glæsileika og klæðaburði persóna, og tilsvör Guðrúnar („Þeim var ég verst er ég unni mest“) vísa til Kjartans Ólafssonar. |
|
| 30 | Hverjar eru helstu sögupersónur Brennu-Njáls sögu og hvert er meginsvið og harmræn hápunktur sögunnar? | Gunnar Hámundarson á Hlíðarenda, Hallgerður langbrók, Njáll Þorgeirsson á Bergþórshvoli, Bergþóra Skarphéðinsdóttir, Skarphéðinn Njálsson og Kári Sölmundarson; hápunktarnir eru víg Gunnars á Hlíðarenda og Njálsbrenna á Bergþórshvoli. | Brennu-Njáls saga (ritað um 1280) er lengst og frægust Íslendingasagna; þar takast á lög og friðarvilji Njáls annars vegar og hefndarskylda, rógur og óbilgirni hins vegar. |
|
| 31 | Hvað er Snorra-Edda, hver samdi hana á fyrri hluta 13. aldar og hverjir eru fjórir hlutar hennar? | Snorra-Edda er kennslubók í skáldskaparfræðum og norrænni goðafræði eftir Snorra Sturluson (1179–1241) og skiptist í Prologus (formála), Gylfaginningu, Skáldskaparmál og Háttatal. | Snorri Sturluson samdi Snorra-Eddu um 1220 til að varðveita þekkingu ungra skálda á fornum kenningum, goðsögnum (Gylfaginning) og bragarháttum (Háttatal). |
|
| 32 | Hvað einkenndi raunsæisstefnuna (realisma) í íslenskum bókmenntum undir lok 19. aldar og hvaða tímarit og rithöfundar voru þar í fararbroddi? | Raunsæið (frá 1882 með tímaritinu Verðandi í Kaupmannahöfn: Gestur Pálsson, Einar H. Kvaran, Hannes Hafstein og Bertel Þorleifsson) hafnaði fortíðardýrkun rómantíkurinnar og setti vandamál samtímans, fátækt, kvenfrelsi og hræsni yfirstéttarinnar undir smásjá („að setja vandamál undir umræðu“ í anda Georgs Brandes). | Smásagan „Kærleiksheimilið“ eftir Gest Pálsson er klassískt dæmi á stúdentsprófi um kaldhæðna samfélagsádeilu raunsæisstefnunnar. |
|