Eindexamen Geschiedenis, Economie & Maatschappijleer: Historische Contexten & Marktgedrag

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Duitsland 1918–1991, Koude Oorlog, speltheorie, wisselkoersen en de Nederlandse rechtsstaat

Category
Centraal Eindexamen VWO & HAVO Nederland (Biologie, Scheikunde, Natuurkunde, Wiskunde, Economie)
Level
intermediate
Languages
nl → nl
Cards
32
Markdown
Eindexamen Geschiedenis, Economie & Maatschappijleer: Historische Contexten & Marktgedrag (.md)

Flashcards (32)

#Front (Term / Question)Back (Definition / Answer)ExampleMultiple-Choice Options
1Waarin verschilden de Neue Ostpolitik van bondskanselier Willy Brandt (vanaf 1969) en de eerdere Hallsteindoctrine van Konrad Adenauer?Onder de Hallsteindoctrine weigerde de Bondsrepubliek (BRD) diplomatieke betrekkingen met elk land (behalve de USSR) dat de DDR erkende; Brandts Ostpolitik ('Wandel durch Annäherung') accepteerde de bestaande grenzen in Oost-Europa en leidde tot het Grundlagenvertrag (1972) waarbij BRD en DDR elkaars feitelijke bestaan erkenden.
2Wat zijn het consumentensurplus, het producentensurplus en het welvaartsverlies (de Harberger-driehoek) bij de invoering van een minimumprijs of accijns?Het consumentensurplus is het verschil tussen de betalingsbereidheid en de marktprijs (oppervlakte onder de vraagcurve boven de prijs); het producentensurplus is het verschil tussen de marktprijs en de leveringsbereidheid (boven de aanbodcurve). Een accijns of bindende minimumprijs verlaagt het verhandelde volume onder het marktevenwicht, wat leidt tot een welvaartsverlies (de Harberger-driehoek).
3Wat was de staatkundige betekenis van de Unie van Utrecht (1579) en het Plakkaat van Verlatinghe (1581) voor het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden?Met de Unie van Utrecht sloten de noordelijke gewesten een militair bondgenootschap tegen Spanje met gewestelijke autonomie en gewetensvrijheid; met het Plakkaat van Verlatinghe zetten de Staten-Generaal Filips II formeel af als landsheer omdat hij de privileges van zijn onderdanen had geschonden.
4Welke constitutionele en politieke zwakheden ondermijnden de Weimarrepubliek tussen 1919 en 1933?De dolkstootlegende en de bepalingen van het Verdrag van Versailles (herstelbetalingen en oorlogsschuldartikel 231), evenredige vertegenwoordiging zonder kiesdrempel die tot politieke versplintering leidde, artikel 48 van de grondwet (noodverordeningen door de Rijkspresident) en de economische schokken van de hyperinflatie (1923) en de beurskrach (1929).
5Hoe bereken je de prijselasticiteit van de gevraagde hoeveelheid (Ev) en de inkomenselasticiteit (Ei), en hoe classificeer je goederen op basis hiervan?Ev = (% verandering gevraagde hoeveelheid) / (% verandering prijs): bij -1 < Ev < 0 is de vraag prijsinelastisch en bij Ev < -1 prijselastisch; Ei = (% verandering vraag) / (% verandering inkomen): bij Ei < 0 is het een inferieur goed, bij 0 < Ei < 1 een primair (noodzakelijk) goed en bij Ei > 1 een luxegoed.
6Wat zijn de kenmerken van de verzuiling in Nederland (ca. 1917–1967) en welke rol speelde de Pacificatie van 1917 hierin?De Nederlandse samenleving was verticaal verdeeld in vier zuilen (katholiek, protestants-christelijk, sociaaldemocratisch en liberaal/algemeen) met eigen politieke partijen, vakbonden, scholen en media; de Pacificatie van 1917 bezegelde dit door financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs (art. 23 Grondwet) te koppelen aan de invoering van het algemeen kiesrecht.
7Welke invloed heeft een appreciatie van de euro ten opzichte van de Amerikaanse dollar op de internationale concurrentiepositie en de lopende rekening van de betalingsbalans van de eurozone?Door appreciatie van de euro worden Europese exportproducten voor Amerikanen duurder in dollars en wordt import uit de VS goedkoper in euro's; hierdoor verslechtert de internationale concurrentiepositie van de eurozone, daalt het exportvolume en neemt het saldo op de lopende rekening af.
8Wat zijn negatieve externe effecten bij productie en hoe kan de overheid deze internaliseren via een Pigouviaanse belasting of emissierechten?Negatieve externe effecten (zoals milieuvervuiling) zijn maatschappelijke kosten die niet in de kostprijs en marktprijs zijn meegenomen; door een heffing per eenheid product gelijk aan de marginale externe schade (Pigou-belasting) of een verhandelbaar plafond aan emissierechten stijgt de MK-curve naar de maatschappelijk optimale kosten.
9Hoe geeft de Lorenzcurve en de Gini-coëfficiënt de personele inkomensverdeling weer en wat is het effect van het progressieve Nederlandse belastingstelsel hierop?De Lorenzcurve zet het cumulatieve percentage huishoudens uit tegen het cumulatieve percentage van het totale inkomen; hoe dichter de curve bij de diagonaal ligt (en hoe dichter de Gini-coëfficiënt bij 0 ligt), hoe gelijker de verdeling. Door progressieve inkomstenbelasting en toeslagen ligt de Lorenzcurve van de secundaire inkomens dichter bij de diagonaal dan die van de primaire inkomens (nivellering).
10Hoe verloopt het systeemmodel van David Easton voor politieke besluitvorming van maatschappelijke kwestie tot terugkoppeling?Fase 1 (invoer): burgers, media en pressiegroepen brengen eisen en verlangens naar voren en sluiswachters (zoals politieke partijen) plaatsen deze op de politieke agenda; Fase 2 (omzetting): ambtenaren, ministers en parlement wegen belangen af en vormen beleid; Fase 3 (uitvoer): wetten en maatregelen worden uitgevoerd; Fase 4 (terugkoppeling): maatschappelijke reacties leiden tot bijstelling van beleid.
11Waarom bereikt een winstmaximaliserende aanbieder maximale totale winst bij de productieomvang waarvoor geldt MO = MK, en wanneer treedt bij volkomen concurrentie bedrijfsminimum op?Zolang de marginale opbrengst (MO) groter is dan de marginale kosten (MK), voegt een extra geproduceerde eenheid meer toe aan de opbrengst dan aan de kosten; op lange termijn dwingt vrije toetreding bij volkomen concurrentie de marktprijs naar het minimum van de gemiddelde totale kosten (MO = P = MK = min GTK), zodat overwinst verdwijnt.
12Over welke vier controle- en wetgevende instrumenten beschikken de Tweede en Eerste Kamer der Staten-Generaal in het dualistische Nederlandse parlementaire stelsel?Beide Kamers bezitten de controlerende rechten van interpellatie, schriftelijke/mondelinge vragen, het budgetrecht en het recht van parlementaire enquête; uitsluitend de Tweede Kamer beschikt daarnaast over het recht van amendement (wetsvoorstellen wijzigen) en het recht van initiatief (zelf een wetsvoorstel indienen), terwijl de Eerste Kamer een wetsvoorstel alleen kan aannemen of verwerpen.
13Wat zijn de kernopvattingen van de drie klassieke politieke ideologieën liberalisme, sociaaldemocratie en christendemocratie over de rol van de staat, vrijheid en gelijkheid?Het liberalisme legt de nadruk op individuele vrijheid, eigen verantwoordelijkheid, de vrije markt en een terughoudende overheid; de sociaaldemocratie streeft naar gelijke kansen, solidariteit en een actieve verzorgingsstaat die sociaaleconomische ongelijkheid corrigeert; de christendemocratie benadrukt gespreide verantwoordelijkheid (maatschappelijk middenveld), rentmeesterschap en naastenliefde.
14Wat is het verschil tussen het omslagstelsel en het kapitaaldekkingsstelsel binnen de drie pijlers van het Nederlandse pensioenstelsel (inclusief de Wet toekomst pensioenen)?De eerste pijler (AOW-staatspensioen) wordt gefinancierd via het omslagstelsel, waarbij de huidige werkenden premie betalen voor de huidige ouderen (gevoelig voor vergrijzing); de tweede pijler (verplicht aanvullend werknemerspensioen) en derde pijler (individuele pensioenspaarproducten) werken volgens het kapitaaldekkingsstelsel, waarbij onder de Wet toekomst pensioenen (Wtp) premies in persoonlijke pensioenvermogens worden belegd voor het eigen latere pensioen (gevoelig voor beleggingsrendement, rente en inflatie).
15Wat is het verschil tussen asymmetrische informatie voorafgaand aan een contract (averechtse selectie) en na het afsluiten van een contract (moreel wangedrag) bij verzekeringen?Bij averechtse selectie sluiten vooral mensen met een hoog schaderisico een verzekering af omdat de verzekeraar het individuele risico vooraf niet kent, wat de gemiddelde premie opdrijft; bij moreel wangedrag (risicoafwenteling) gedraagt een verzekerde zich na het afsluiten van de polis onvoorzichtiger omdat de financiële gevolgen van schade zijn verzekerd (te beperken via een eigen risico of bonus-malusregeling).
16Waarin onderscheiden de vier marktvormen volkomen concurrentie, monopolistische concurrentie, oligopolie en monopolie zich van elkaar?Volkomen concurrentie kent veel vragers en aanbieders van een homogeen goed en vrije toe- en uittreding (prijsnemers); monopolistische concurrentie kent veel aanbieders met heterogene (gedifferentieerde) producten; een oligopolie telt enkele grote aanbieders die strategisch met elkaar rekening houden; een monopolie heeft één aanbieder die als prijszetter optreedt.
17Wat is het verschil tussen acculturatiestrategieën (integratie, assimilatie, segregatie en marginalisatie) in een pluriforme samenleving?Bij integratie behoudt een minderheidsgroep elementen van de eigen cultuur én neemt zij volwaardig deel aan de dominante samenleving; bij assimilatie wordt de eigen culturele identiteit losgelaten ten gunste van de meerderheidscultuur; bij segregatie leeft een groep afgezonderd met behoud van eigen cultuur zonder participatie; bij marginalisatie gaat zowel de eigen cultuur als de aansluiting bij de samenleving verloren.
18Waarom wordt de handelskapitalistische positie van Amsterdam in de zeventiende eeuw omschreven als de stapelmarkt van Europa en welke rol speelden de VOC en de Amsterdamse Wisselbank?Door de moedernegotie (graanhandel op het Oostzeegebied), lage rentetarieven, de oprichting van de VOC (1602, eerste naamloze vennootschap met handelsmonopolie in Azië) en de Wisselbank (1609) werden goederen in Amsterdam opgeslagen, verwerkt en met betrouwbaar krediet wereldwijd doorverhandeld.
19Hoe bepaal je in een 2×2-opbrengstenmatrix uit de speltheorie een dominante strategie en een Nash-evenwicht, en wanneer is er sprake van een gevangenendilemma?Een dominante strategie levert een speler altijd de hoogste uitbetaling op, ongeacht de keuze van de andere speler; een Nash-evenwicht is een uitkomst waarbij geen enkele speler zich eenzijdig kan verbeteren door van strategie te wisselen. Bij een gevangenendilemma leidt het volgen van de individueel dominante strategie voor beide spelers tot een suboptimale (Pareto-inferieure) uitkomst.
20Welke politieke machtsstrijd speelde er tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609–1621) tussen raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt en stadhouder Maurits van Oranje?Het conflict verweefde een theologisch geschil (remonstranten/rekkelijk versus contraremonstranten/precies) met een staatsrechtelijk conflict over gewestelijke soevereiniteit (Staten van Holland onder Oldenbarnevelt) tegenover centraal gezag van de Staten-Generaal en de stadhouder (Maurits), wat eindigde met de Synode van Dordrecht en de executie van Oldenbarnevelt in 1619.
21Op welke manieren kunnen spelers in een gevangenendilemma ontsnappen aan het suboptimale Nash-evenwicht?Door zelfbinding (zoals een geloofwaardige boeteclausule in een contract of reputatieverlies), door ingrijpen van de overheid met dwingende wet- en regelgeving (collectieve dwang om meeliftersgedrag te voorkomen) of bij een herhaald spel via een wederkerigheidsstrategie ('oog om oog, tand om tand').
22Welke oorzaken en gevolgen had de Cubacrisis van oktober 1962 voor de verhouding tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie?De plaatsing van Sovjet-middellangeafstandsraketten op Cuba door Chroesjtsjov leidde tot een Amerikaanse marineblokkade ('quarantaine') onder Kennedy; na een geheime overeenkomst (verwijdering van Sovjetraketten uit Cuba in ruil voor een niet-invasiebelofte en terugtrekking van Amerikaanse Jupiterraketten uit Turkije) volgde een periode van détente en de aanleg van een directe hotline.
23Op welke wijze droegen Gorbatsjovs hervormingen glasnost, perestrojka en het loslaten van de Brezjnevdoctrine bij aan de val van de Berlijnse Muur in 1989?Perestrojka (economische herstructurering) en glasnost (politieke openheid) legden het falen van de planeconomie bloot, en toen Gorbatsjov de Brezjnevdoctrine verving door de Sinatradoctrine (geen Sovjet-ingrijpen meer in Oostbloklanden), konden vreedzame burgerprotesten in Oost-Europa leiden tot de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989.
24Hoe werkt de conjuncturele werking van automatische stabilisatoren en anticyclisch begrotingsbeleid volgens John Maynard Keynes?Tijdens een hoogconjunctuur stijgen belastinginkomsten en dalen werkloosheidsuitkeringen automatisch, wat de bestedingen afremt (automatische stabilisatoren); bij een recessie pleit Keynes voor anticyclisch beleid waarbij de overheid de overheidsbestedingen (O) verhoogt of belastingen (B) verlaagt om via het multipliereffect de effectieve vraag (EV = C + I + O + E - M) te stimuleren.
25Wat houden het pluralisme en de mediafuncties in een parlementaire democratie in en welk spanningsveld bestaat er bij medialogica?Media vervullen informatieve, spreekbuis-, agendazettende, opiniërende en controlerende ('waakhond van de democratie') functies binnen een pluriforme samenleving; bij medialogica passen politici hun boodschap en stijl aan de eisen van commerciële en sociale media aan (personalisering, eenzijdige beeldvorming en polarisatie), wat inhoudelijke politieke meningsvorming onder druk kan zetten.
26Welke vier grondbeginselen vormen het fundament van de Nederlandse democratische rechtsstaat?1) Het sociaal contract en grondrechten (klassieke vrijheidsrechten en sociale grondrechten in hoofdstuk 1 van de Grondwet), 2) het legaliteitsbeginsel (overheidsoptreden berust op de wet), 3) de trias politica (machtenscheiding en wederzijdse machtscontrole tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht) en 4) onafhankelijke rechtspraak.
27Hoe vormden de Trumandoctrine en het Marshallplan (1947) de grondslag voor de Amerikaanse containmentpolitiek tijdens de Koude Oorlog?Met de Trumandoctrine beloofde de VS politieke en militaire steun aan vrije volkeren die werden bedreigd door communistische machtsovername; het Marshallplan bood grootschalige economische wederopbouwhulp aan Europese landen om verarming en daarmee de voedingsbodem voor het communisme weg te nemen.
28Wat is het verband tussen het nominale indexcijfer (NIC), het prijsindexcijfer (PIC) en het reële indexcijfer (RIC) bij koopkracht- en loonberekeningen?Er geldt altijd RIC = (NIC / PIC) × 100; het nominale bedrag geeft het bedrag in euro's weer, terwijl het reële indexcijfer corrigeert voor inflatie (prijspeilstijging) en zo de werkelijke verandering in koopkracht of productievolume aangeeft.
29Hoe schakelde Adolf Hitler tussen januari en juli 1933 de parlementaire democratie in Duitsland uit via het proces van Gleichschaltung?Na de Rijksdagbrand (februari 1933) werden grondrechten opgeschort met de Rijksdagbrandverordening; vervolgens gaf de Machtigingswet (Ermächtigungsgesetz, maart 1933) Hitlers kabinet de bevoegdheid om buiten het parlement om wetten uit te vaardigen, waarna vakbonden en alle andere politieke partijen werden verboden.
30Wat is het verschil tussen sociale cohesie (bindingen) en sociale stratificatie in de sociologie en welke vier typen bindingen onderscheidt men?Sociale cohesie verwijst naar de mate waarin mensen het gevoel hebben bij elkaar te horen en op elkaar aangewezen zijn via affectieve, economische, cognitieve en politieke bindingen; sociale stratificatie betreft de hiërarchische maatschappelijke gelaagdheid op basis van economisch, cultureel en sociaal kapitaal (Bourdieu).
31Waarin verschillen zuiver collectieve goederen, quasi-collectieve goederen, individuele goederen en gemeenschappelijke hulpbronnen op basis van rivaliteit en uitsluitbaarheid?Zuiver collectieve goederen (zoals dijken of defensie) zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend, waardoor het meeliftersprobleem optreedt; quasi-collectieve goederen (zoals onderwijs of wegen) zijn wel uitsluitbaar maar worden door de overheid geleverd; individuele goederen zijn zowel uitsluitbaar als rivaliserend; gemeenschappelijke hulpbronnen (zoals visbestanden in open zee) zijn niet-uitsluitbaar maar wel rivaliserend, wat leidt tot overexploitatie (de tragedie van de meent).
32Met welke instrumenten voert de Europese Centrale Bank (ECB) monetair beleid om haar hoofddoelstelling van prijsstabiliteit (inflatie rond 2% op middellange termijn) te realiseren?Bij dreigende inflatie verhoogt de ECB de beleidsrente (herfinancieringsrente), waardoor lenen voor commerciële banken, bedrijven en consumenten duurder wordt en sparen aantrekkelijker; dit remt de kredietverlening, de geldhoeveelheid en de bestedingen af.