Stjórnskipun Íslands og lögfræði — Stjórnarskráin nr. 33/1944, Alþingi, Landsréttur, Hæstiréttur og stjórnsýslulög

Stjórnskipunarréttur og stjórnsýsluréttur á Íslandi: Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, þrískipting ríkisvaldsins, þingræði, Alþingi (63 þingmenn í 6 kjördæmum), málskotsréttur forseta skv. 26. gr., þriggja dómstiga kerfið (héraðsdómstólar, Landsréttur, Hæstiréttur), mannréttindakafli VII. kafla og stjórnsýslulög nr. 37/1993.

Level
advanced
Languages
is → is
Cards
32
Markdown
Stjórnskipun Íslands og lögfræði — Stjórnarskráin nr. 33/1944, Alþingi, Landsréttur, Hæstiréttur og stjórnsýslulög (.md)

Flashcards (32)

#Front (Term / Question)Back (Definition / Answer)ExampleMultiple-Choice Options
1Hvaða skilyrði setur 72. gr. stjórnarskrárinnar fyrir eignarnámi og takmörkunum á eignarrétti?Eignarrétturinn er friðhelgur og engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð (fullar bætur) fyrir.Þrjú ófrávíkjanleg skilyrði eignarnáms samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar eru: (1) almenningsþörf, (2) bein lagaheimild og (3) fullt verð (fullar eignarnámsbætur).
  • Ráðherra getur tekið fasteignir eignarnámi án lagaheimildar og án bóta.
  • Eignarnám er aðeins heimilt ef eigandinn samþykkir það skriflega.
  • 72. gr. bannar alla skattlagningu á Íslandi.
  • Eignarrétturinn er friðhelgur og engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð (fullar bætur) fyrir.
2Hvert er gildissvið stjórnsýslulaga nr. 37/1993 samkvæmt 1. gr. þeirra?Stjórnsýslulög gilda þegar stjórnvöld — bæði ríkis og sveitarfélaga — taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna (svokallaðar stjórnvaldsákvarðanir).Lykilhugtak stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er „stjórnvaldsákvörðun“: einstaklingsbundin ákvörðun stjórnvalds sem kveður með bindandi hætti á um rétt eða skyldu aðila máls.
  • Stjórnsýslulög gilda um setningu almennra laga á Alþingi og dómsuppkvaðningar Hæstaréttar.
  • Stjórnsýslulög gilda þegar stjórnvöld — bæði ríkis og sveitarfélaga — taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna (svokallaðar stjórnvaldsákvarðanir).
  • Stjórnsýslulög gilda um öll viðskipti einkafyrirtækja á almennum markaði.
  • Stjórnsýslulög gilda eingöngu um utanríkisþjónustuna en ekki sveitarfélög.
3Hversu margir þingmenn sitja á Alþingi samkvæmt 31. gr. stjórnarskrárinnar og hvernig skiptast þingsæti á milli kjördæma?Á Alþingi sitja 63 þingmenn (þjóðkjörnir í leynilegum hlutfallskosningum til 4 ára í senn) í 6 kjördæmum: 54 kjördæmakjörnir þingmenn og 9 jöfnunarþingsæti (og flokkur þarf a.m.k. 5% fylgi á landsvísu til að fá úthlutað jöfnunarþingsæti).Frá stjórnarskrárbreytingunni 1991 starfar Alþingi í einni málstofu (áður efri deild, neðri deild og sameinað þing) og frá 1999/2003 hefur landinu verið skipt í 6 kjördæmi (Norðvestur, Norðaustur, Suður, Suðvestur, Reykjavík suður og Reykjavík norður).
  • Á Alþingi sitja 63 þingmenn (þjóðkjörnir í leynilegum hlutfallskosningum til 4 ára í senn) í 6 kjördæmum: 54 kjördæmakjörnir þingmenn og 9 jöfnunarþingsæti (og flokkur þarf a.m.k. 5% fylgi á landsvísu til að fá úthlutað jöfnunarþingsæti).
  • Á Alþingi sitja 100 þingmenn í 12 einmenningskjördæmum.
  • Á Alþingi sitja 50 þingmenn í einu landskjördæmi og kjörtímabilið er 6 ár.
  • Á Alþingi sitja 63 þingmenn í tveimur deildum (efri og neðri deild) eins og fyrir árið 1991.
4Hvað felst í þingræðisreglunni í íslenskri stjórnskipun (1. gr. stjórnarskrárinnar)?Ríkisstjórn (og einstakir ráðherrar) verður að njóta trausts meirihluta Alþingis — eða a.m.k. þols þingsins þannig að meirihluti þingmanna samþykki ekki vantrauststillögu á hana — og sé vantraust samþykkt ber ríkisstjórninni að biðjast lausnar.Á Íslandi gildir svokallað „neikvætt þingræði“: ríkisstjórn þarf ekki formlegt innsetningaratkvæði Alþingis við myndun sína, en hún verður að víkja ef meirihluti Alþingis samþykkir vantraust.
  • Ríkisstjórn (og einstakir ráðherrar) verður að njóta trausts meirihluta Alþingis — eða a.m.k. þols þingsins þannig að meirihluti þingmanna samþykki ekki vantrauststillögu á hana — og sé vantraust samþykkt ber ríkisstjórninni að biðjast lausnar.
  • Þingræðisreglan þýðir að allir ráðherrar verði samkvæmt lögum að vera kjörnir alþingismenn.
  • Þingræðisreglan þýðir að Alþingi dæmi í sakamálum í stað dómstóla.
  • Þingræðisreglan bannar forseta Íslands að rjúfa Alþingi undir nokkrum kringumstæðum.
5Hvaða félagslegu og menningarlegu réttindi eru tryggð í 75. og 76. gr. stjórnarskrárinnar?75. gr. verndar atvinnufrelsi og rétt til að semja um starfskjör, en 76. gr. tryggir öllum, sem þess þurfa, rétt í lögum til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis og fátæktar, sem og rétt allra til almennrar menntunar og barna til lögbundinnar verndar.Ákvæði 76. gr. stjórnarskrárinnar var grundvöllur hins sögulega Öryrkjadóms Hæstaréttar (Hrd. 2000, bls. 4480), þar sem slegið var föstu að löggjafinn verði að tryggja tiltekið lágmark lífskjara.
  • 75. og 76. gr. fjalla eingöngu um tollamál og landhelgisgæslu.
  • 75. gr. verndar atvinnufrelsi og rétt til að semja um starfskjör, en 76. gr. tryggir öllum, sem þess þurfa, rétt í lögum til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis og fátæktar, sem og rétt allra til almennrar menntunar og barna til lögbundinnar verndar.
  • 76. gr. bannar ríkinu að reka opinbera skóla eða sjúkrahús.
  • 75. gr. bannar öll stéttarfélög á íslenskum vinnumarkaði.
6Hvað kveður 26. gr. stjórnarskrárinnar á um synjunarvald (málskotsrétt) forseta Íslands?Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp getur forseti synjað því staðfestingar; fær frumvarpið þá engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.26. gr. stjórnarskrárinnar felur í sér málskotsrétt til þjóðarinnar: lögin taka gildi þrátt fyrir synjun forseta, en falla úr gildi ef þeim er hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu (beitt 2004 í fjölmiðlamálinu og 2010 og 2011 í Icesave-málunum).
  • Ef forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar fellur það samstundis úr gildi án þjóðaratkvæðagreiðslu.
  • Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp getur forseti synjað því staðfestingar; fær frumvarpið þá engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.
  • Forseti getur aðeins vísað lagafrumvarpi til Hæstaréttar en aldrei til þjóðaratkvæðagreiðslu.
  • 26. gr. hefur aldrei verið beitt í sögu lýðveldisins Íslands.
7Hver er meginregla upplýsingalaga nr. 140/2012 um aðgang almennings að gögnum hjá stjórnvöldum?Stjórnvöldum er skylt sé þess óskað að veita almenningi (og fjölmiðlum) aðgang að fyrirliggjandi gögnum sem varða tiltekið mál, nema undanþágur vegna vinnugagna, einkahagsmuna eða almannahagsmuna eigi við.Upplýsingalög nr. 140/2012 tryggja gagnsæi í stjórnsýslunni og aðhald almennings og fjölmiðla, en aðili máls á enn ríkari rétt til gagnaaðgangs samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga.
  • Stjórnvöldum er skylt sé þess óskað að veita almenningi (og fjölmiðlum) aðgang að fyrirliggjandi gögnum sem varða tiltekið mál, nema undanþágur vegna vinnugagna, einkahagsmuna eða almannahagsmuna eigi við.
  • Öll gögn stjórnvalda eru leynileg nema ráðherra gefi út sérstaka undanþágu.
  • Aðeins lögmenn og alþingismenn eiga rétt á aðgangi að gögnum samkvæmt upplýsingalögum.
  • Upplýsingalög gilda eingöngu um gögn sem eru eldri en 100 ára.
8Hvernig er sjálfstæði dómstóla og dómara tryggt í 61. gr. stjórnarskrárinnar?Í 61. gr. segir: „Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.“ Þá verður dómurum sem eiga ekki jafnframt umboðs- eða sýslustörf á hendi ekki vikið úr embætti nema með dómi, né heldur fluttir í annað embætti gegn vilja sínum.61. gr. ásamt 59. og 70. gr. stjórnarskrárinnar tryggir bæði málefnalegt sjálfstæði dómara (að dæma einungis eftir lögum) og persónulegt sjálfstæði þeirra (vernd gegn brottvikningu án dóms).
  • Dómsmálaráðherra getur sagt dómurum fyrir verkum í einstökum dómsmálum.
  • Alþingi kýs dómara Hæstaréttar á hverju ári til eins árs í senn.
  • Dómarar skulu fara eftir fyrirmælum ríkisstjórnarinnar þegar lög eru óljós.
  • Í 61. gr. segir: „Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.“ Þá verður dómurum sem eiga ekki jafnframt umboðs- eða sýslustörf á hendi ekki vikið úr embætti nema með dómi, né heldur fluttir í annað embætti gegn vilja sínum.
9Hvernig fer meðferð lagafrumvarps fram á Alþingi samkvæmt 44. gr. stjórnarskrárinnar og þingskaparlögum?Ekkert lagafrumvarp má samþykkja fyrr en það hefur verið rætt við þrjár umræður á Alþingi (og á milli 1. og 2. umræðu — og oft 2. og 3. umræðu — fjallar fastanefnd þingsins um frumvarpið og leitar umsagna).Þriggja umræðu reglan í 44. gr. stjórnarskrárinnar er ófrávíkjanleg formregla við lagasetningu á Alþingi.
  • Lagafrumvarp er samþykkt við eina umræðu án nefndarmeðferðar.
  • Ekkert lagafrumvarp má samþykkja fyrr en það hefur verið rætt við þrjár umræður á Alþingi (og á milli 1. og 2. umræðu — og oft 2. og 3. umræðu — fjallar fastanefnd þingsins um frumvarpið og leitar umsagna).
  • Fastanefndir Alþingis hafa vald til að lögfesta frumvörp án atkvæðagreiðslu í þingsal.
  • Lagafrumvarp þarf fimm umræður í tveimur deildum þingsins.
10Hvað er lögmætisreglan í íslenskum stjórnsýslurétti og hverjar eru tvær hliðar hennar?Lögmætisreglan felur annars vegar í sér að stjórnsýslan er bundin af lögum og má ekkert gera sem brýtur í bága við lög (forgangsregla laga), og hins vegar að stjórnvöld þurfa lagaheimild til að taka íþyngjandi ákvarðanir eða skerða réttindi borgaranna (heimildarregla laga).Lögmætisreglan er ólögfest meginregla á stjórnarskrárstigi (leidd af þrískiptingu ríkisvalds í 2. gr. stjskr. og mannréttindaákvæðum) sem krefst skýrrar lagaheimildar fyrir öllum íþyngjandi stjórnvaldsathöfnum.
  • Lögmætisreglan þýðir að stjórnvöld mega gera hvað sem er svo lengi sem það er ekki bannað í hegningarlögum.
  • Lögmætisreglan gildir aðeins um almenna borgara en ekki um ráðherra eða stofnanir.
  • Lögmætisreglan þýðir að reglugerðir ráðherra ganga framar lögum Alþingis.
  • Lögmætisreglan felur annars vegar í sér að stjórnsýslan er bundin af lögum og má ekkert gera sem brýtur í bága við lög (forgangsregla laga), og hins vegar að stjórnvöld þurfa lagaheimild til að taka íþyngjandi ákvarðanir eða skerða réttindi borgaranna (heimildarregla laga).
11Hvað kveður jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar á um?„Allir skulu vera jafnir fyrir lögunum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“65. gr. stjórnarskrárinnar er bæði sjálfstæð jafnræðisregla (líkt mál skulu fá líka málsmeðferð nema málefnaleg rök mæli með öðru) og bann við ómálefnalegri mismunun.
  • Jafnræðisreglan gildir eingöngu um íslenska ríkisborgara sem eiga fasteign á Íslandi.
  • Jafnræðisreglan bannar Alþingi að setja nokkur lög um skattþrep.
  • „Allir skulu vera jafnir fyrir lögunum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“
  • 65. gr. fjallar eingöngu um kjördæmaskipan Alþingis.
12Við hvaða aðstæður getur forseti Íslands gefið út bráðabirgðalög samkvæmt 28. gr. stjórnarskrárinnar og hvaða takmarkanir gilda um þau?Þegar brýna nauðsyn ber til á milli þinga; bráðabirgðalög mega þó ekki brjóta í bága við stjórnarskrána og þau verður alltaf að leggja fyrir Alþingi þegar er það kemur saman á ný, ellegar falla þau úr gildi.Í dómaframkvæmd Hæstaréttar (m.a. BHMR-dómurinn 1990) hefur verið staðfest að dómstólar geta endurskoðað hvort skilyrði 28. gr. um „brýna nauðsyn“ og að Alþingi sé ekki að störfum hafi verið uppfyllt.
  • Þegar brýna nauðsyn ber til á milli þinga; bráðabirgðalög mega þó ekki brjóta í bága við stjórnarskrána og þau verður alltaf að leggja fyrir Alþingi þegar er það kemur saman á ný, ellegar falla þau úr gildi.
  • Forseti getur gefið út bráðabirgðalög hvenær sem er á meðan Alþingi situr að störfum.
  • Bráðabirgðalög gilda um aldur og ævi án þess að Alþingi fjalli um þau.
  • Með bráðabirgðalögum má afnema mannréttindakafla stjórnarskrárinnar.
13Hvernig er tjáningarfrelsi verndað í 73. gr. stjórnarskrárinnar og hvenær má setja því skorður?Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eiga rétt á að láta í ljós hugsanir sínar í ræðu, riti og myndum (ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir mega aldrei í lög leiða), en viðkomandi verður að ábyrgjast orð sín fyrir dómi; skorður má aðeins setja með lögum í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna tiltekinna markmiða (t.d. æruverndar eða einkalífs).73. gr. stjórnarskrárinnar bannar fortakslaust fyrirfram ritskoðun, en heimilar eftiráábyrgð fyrir dómstólum ef skilyrði 3. mgr. 73. gr. (lagaheimild, lögmætt markmið og meðalhóf) eru uppfyllt.
  • Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eiga rétt á að láta í ljós hugsanir sínar í ræðu, riti og myndum (ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir mega aldrei í lög leiða), en viðkomandi verður að ábyrgjast orð sín fyrir dómi; skorður má aðeins setja með lögum í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna tiltekinna markmiða (t.d. æruverndar eða einkalífs).
  • 73. gr. heimilar stjórnvöldum fyrirfram ritskoðun á öllum dagblöðum og bókum.
  • Tjáningarfrelsið er algert þannig að ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs eru alltaf refsilaus.
  • 73. gr. gildir eingöngu um ræður alþingismanna í þingsal.
14Hvenær gekk núgildandi Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 í gildi og hvernig er stjórnarformi Íslands lýst í 1. og 2. gr. hennar?Stjórnarskráin nr. 33/1944 gekk í gildi 17. júní 1944 á Þingvöllum; í 1. gr. segir að Ísland sé lýðveldi með þingræðisstjórn og í 2. gr. er kveðið á um þrískiptingu ríkisvaldsins: Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnarvöld með framkvæmdavaldið og dómendur með dómsvaldið.1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 eru hornsteinar íslenskrar stjórnskipunar: lýðveldi, þingræði og þrískipting ríkisvaldsins (löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald).
  • Stjórnarskráin gekk í gildi árið 1918 og kveður á um forsetaræði án þingræðis.
  • Í 1. gr. stjórnarskrárinnar segir að Ísland sé sambandsríki sex sjálfstæðra fylkja.
  • Stjórnarskráin nr. 33/1944 gekk í gildi 17. júní 1944 á Þingvöllum; í 1. gr. segir að Ísland sé lýðveldi með þingræðisstjórn og í 2. gr. er kveðið á um þrískiptingu ríkisvaldsins: Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnarvöld með framkvæmdavaldið og dómendur með dómsvaldið.
  • Samkvæmt 2. gr. fer Hæstiréttur einn með bæði löggjafarvald og framkvæmdavald.
15Við hvaða aðstæður er starfsmaður stjórnvalds vanhæfur til meðferðar máls samkvæmt II. kafla (3. gr.) stjórnsýslulaga nr. 37/1993?Starfsmaður er vanhæfur ef hann er sjálfur aðili máls, tengist aðila fjölskyldu- eða sifjaböndum, á verulegra hagsmuna að gæta, hefur komið að málinu á lægra stjórnsýslustigi eða ef að öðru leyti eru fyrir hendi þær aðstæður sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu.Hæfisreglur 3. gr. stjórnsýslulaga eiga að tryggja óhlutdrægni stjórnsýslunnar og traust almennings á því að málefni séu leidd til lykta á málefnalegum grunni.
  • Starfsmaður er vanhæfur ef hann er sjálfur aðili máls, tengist aðila fjölskyldu- eða sifjaböndum, á verulegra hagsmuna að gæta, hefur komið að málinu á lægra stjórnsýslustigi eða ef að öðru leyti eru fyrir hendi þær aðstæður sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu.
  • Starfsmaður er aldrei vanhæfur þótt hann fjalli um umsókn eigin maka eða barns.
  • Vanhæfisreglur gilda aðeins um dómara í Hæstarétti en ekki um starfsmenn ráðuneyta eða sveitarfélaga.
  • Aðili máls getur aldrei borið brigður á hæfi starfsmanns.
16Hvað felst í leiðbeiningarskyldu (7. gr.), rökstuðningsskyldu (21.–22. gr.) og kæruheimild (26. gr.) stjórnsýslulaga nr. 37/1993?Stjórnvald skal veita þeim sem til þess leita nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar (7. gr.), aðili á rétt á skriflegum rökstuðningi með tilvísun til réttarreglna og helstu sjónarmiða (21.–22. gr.) og á rétt á að kæra stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds innan þriggja mánaða (26.–27. gr.).Almennur kærufrestur í íslenskum stjórnsýslurétti er þrír mánuðir frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðun (27. gr. ssl.), nema sérlög kveði á um annan frest.
  • Stjórnvaldi er óheimilt að rökstyðja ákvarðanir sínar skriflega.
  • Kærufrestur samkvæmt stjórnsýslulögum er alltaf 24 klukkustundir.
  • Aðeins ívilnandi ákvarðanir þarf að rökstyðja en ekki synjanir.
  • Stjórnvald skal veita þeim sem til þess leita nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar (7. gr.), aðili á rétt á skriflegum rökstuðningi með tilvísun til réttarreglna og helstu sjónarmiða (21.–22. gr.) og á rétt á að kæra stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds innan þriggja mánaða (26.–27. gr.).
17Hvernig er sjálfstjórn sveitarfélaga vernduð í 78. gr. stjórnarskrárinnar?Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða, og tekjustofnar sveitarfélaga skulu ákveðnir með lögum, svo og réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig þau nýta tekjustofna sína.78. gr. stjórnarskrárinnar og sveitarstjórnarlög nr. 138/2011 tryggja tveggja stiga stjórnsýslu í landinu: ríki og sveitarfélög (sem nú eru um 62 talsins).
  • Sveitarfélög hafa fullveldi til að setja eigin hegningarlög og reka eigin dómstóla.
  • Ráðherra skipar alla bæjarstjóra og borgarstjóra á Íslandi án sveitarstjórnarkosninga.
  • Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða, og tekjustofnar sveitarfélaga skulu ákveðnir með lögum, svo og réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig þau nýta tekjustofna sína.
  • Sveitarfélög eru ekki nefnd í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.
18Hvenær var mannréttindakafli stjórnarskrárinnar (VII. kafli) endurskoðaður í heild sinni og hvaða alþjóðlegi sáttmáli var lögfestur á Íslandi árið 1994?VII. kafli stjórnarskrárinnar var endurskoðaður með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 í kjölfar þess að Mannréttindasáttmáli Evrópu (MSE) var lögfestur á Íslandi með lögum nr. 62/1994.Stjórnarskrárbreytingin 1995 (lög nr. 97/1995) færði mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar (65.–76. gr.) til nútímahorfs í samræmi við Mannréttindasáttmála Evrópu og samninga Sameinuðu þjóðanna.
  • VII. kafli hefur verið óbreyttur frá árinu 1874 og MSE hefur aldrei verið lögfestur á Íslandi.
  • Mannréttindakaflinn var samþykktur árið 1918 og byggist á stjórnarskrá Sovétríkjanna.
  • VII. kafli stjórnarskrárinnar var endurskoðaður með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 í kjölfar þess að Mannréttindasáttmáli Evrópu (MSE) var lögfestur á Íslandi með lögum nr. 62/1994.
  • Mannréttindasáttmáli Evrópu hefur stjórnarskrárgildi umfram stjórnarskrána sjálfa.
19Hvaða meginreglur gilda um réttlátan málsmeðferð fyrir dómstólum og banni við afturvirkni refsilaga í 69. og 70. gr. stjórnarskrárinnar?Samkvæmt 69. gr. má engum gera refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsingarverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað (og dauðarefsingu má aldrei í lög leiða); samkvæmt 70. gr. á hver maður rétt á réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli og skal talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð.69. gr. (nullum crimen, nulla poena sine lege og algjört bann við dauðarefsingu) og 70. gr. (réttlát málsmeðferð og sakleysismeginreglan / in dubio pro reo) eru grundvallarreglur réttarríkisins.
  • Samkvæmt 69. gr. má engum gera refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsingarverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað (og dauðarefsingu má aldrei í lög leiða); samkvæmt 70. gr. á hver maður rétt á réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli og skal talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð.
  • 69. gr. heimilar dauðarefsingu á stríðstímum og afturvirk refsilög.
  • Samkvæmt 70. gr. ber ákærði í sakamáli sönnunarbyrði um sakleysi sitt.
  • Dómþing í sakamálum skulu alltaf haldin í lokuðu rými án vitundar almennings.
20Hvað segja 13. og 14. gr. stjórnarskrárinnar um ábyrgð forseta Íslands og ráðherra á stjórnarathöfnum?Samkvæmt 13. gr. lætur forsetinn ráðherra framkvæma vald sitt og samkvæmt 11. og 14. gr. er forseti ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum en ráðherrar bera pólitíska og lagalega ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum (og skrifa undir lög og stjórnarerindi með forseta skv. 19. gr.).Samspil 11., 13., 14. og 19. gr. stjórnarskrárinnar sýnir að raunverulegt framkvæmdavald og stjórnskipuleg ábyrgð hvílir hjá ráðherrum, en undirskrift forseta og meðundirskrift ráðherra mynda gilt stjórnarerindi.
  • Forseti Íslands stýrir daglegum rekstri ráðuneyta og ber einn lagalega ábyrgð fyrir Landsdómi.
  • Ráðherrar eru ábyrgðarlausir á stjórnarframkvæmdum en umboðsmaður Alþingis ber ábyrgðina.
  • Samkvæmt 13. gr. lætur forsetinn ráðherra framkvæma vald sitt og samkvæmt 11. og 14. gr. er forseti ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum en ráðherrar bera pólitíska og lagalega ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum (og skrifa undir lög og stjórnarerindi með forseta skv. 19. gr.).
  • Forsætisráðherra getur vikið forseta Íslands úr embætti með einföldu bréfi.
21Hvað segja jafnræðisregla (11. gr.) og meðalhófsregla (12. gr.) stjórnsýslulaga nr. 37/1993?Samkvæmt 11. gr. skal stjórnvald gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og óheimilt er að mismuna aðilum á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða; samkvæmt 12. gr. (meðalhófsreglu) skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði verður ekki náð með öðru og vægara móti.Meðalhófsreglan í 12. gr. stjórnsýslulaga felur í sér þríþætt próf: (1) hæfi úrræðis til að ná lögmætu markmiði, (2) nauðsyn (vægasta úrræðið valið) og (3) hófsemi (hagræði vegi þyngra en óhagræði).
  • Meðalhófsreglan skyldar stjórnvald til að beita alltaf hörðustu mögulegu viðurlögum.
  • 11. gr. heimilar stjórnvaldi að taka mið af stjórnmálaskoðunum umsækjanda.
  • Samkvæmt 11. gr. skal stjórnvald gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og óheimilt er að mismuna aðilum á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða; samkvæmt 12. gr. (meðalhófsreglu) skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði verður ekki náð með öðru og vægara móti.
  • Meðalhófsreglan gildir aðeins um ívilnandi ákvarðanir.
22Hvernig er breytt ákvæðum Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands samkvæmt 79. gr. hennar?Ef Alþingi samþykkir frumvarp til stjórnskipunarlaga skal rjúfa þing þegar í stað og efna til almennra alþingiskosninga; samþykki nýkjörið Alþingi ályktunina óbreytta skal hún staðfest af forseta lýðveldisins og öðlast þá gildi sem stjórnskipunarlög.79. gr. stjórnarskrárinnar tryggir stjórnarskrárfestu (tveggja þinga regla með alþingiskosningum á milli; auk þess krefjast breytingar á kirkjuskipan 62. gr. þjóðaratkvæðagreiðslu).
  • Ef Alþingi samþykkir frumvarp til stjórnskipunarlaga skal rjúfa þing þegar í stað og efna til almennra alþingiskosninga; samþykki nýkjörið Alþingi ályktunina óbreytta skal hún staðfest af forseta lýðveldisins og öðlast þá gildi sem stjórnskipunarlög.
  • Einfaldur meirihluti á einu þingi nægir til að breyta stjórnarskránni án þingrofs.
  • Forseti Íslands getur breytt stjórnarskránni með reglugerð hvenær sem er.
  • Hæstiréttur Íslands þarf að samþykkja allar stjórnarskrárbreytingar með 4/5 atkvæða.
23Hvað segir 77. gr. stjórnarskrárinnar um skattlagningarvald og afturvirkni skattalaga?Skattamálum skal skipað með lögum; enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar atvik þau urðu sem ráða skattskyldu, og ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann.77. gr. stjórnarskrárinnar felur í sér bæði framsalsbann á skattlagningarvaldi Alþingis og algjört bann við íþyngjandi afturvirkni skattalaga.
  • Skattamálum skal skipað með lögum; enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar atvik þau urðu sem ráða skattskyldu, og ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann.
  • Fjármálaráðherra getur lagt á nýja skatta með reglugerð og látið þá gilda fimm ár aftur í tímann.
  • Sveitarfélög geta ákveðið hvaða tekjuskattsprósentu sem er án lagaheimildar frá Alþingi.
  • 77. gr. heimilar íþyngjandi afturvirkni skattalaga.
24Hvað segir 48. gr. stjórnarskrárinnar um skyldur og sjálfstæði alþingismanna?„Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“48. gr. stjórnarskrárinnar slær föstu frjálst umboð þingmanna (bann við bundnu umboði), og 49. gr. tryggir þinghelgi þeirra.
  • Alþingismenn eru lagalega bundnir af fyrirmælum stjórnmálaflokks síns og missa þingsæti ef þeir greiða atkvæði gegn flokkslínu.
  • Kjósendur í kjördæmi geta afturkallað umboð þingmanns á miðju kjörtímabili.
  • 48. gr. skyldar þingmenn til að greiða alltaf atkvæði í samræmi við vilja ríkisstjórnarinnar.
  • „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“
25Hvert er hlutverk Umboðsmanns Alþingis samkvæmt lögum nr. 85/1997 og hvaða réttaráhrif hafa álit hans?Umboðsmaður Alþingis er kjörinn af Alþingi til að hafa í umboði þess eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum; hann gefur út rökstudd álit og tilmæli sem eru ekki lagalega bindandi eins og dómar en stjórnvöld fylgja þeim að jafnaði í framkvæmd.Starfssvið Umboðsmanns Alþingis nær til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga, en tekur EKKI til starfa Alþingis eða dómstóla (3. gr. laga nr. 85/1997).
  • Umboðsmaður Alþingis er æðsti dómstóll landsins og getur dæmt ráðherra í fangelsi.
  • Umboðsmaður Alþingis er skipaður af forsætisráðherra og heyrir undir Stjórnarráðið.
  • Umboðsmaður Alþingis er kjörinn af Alþingi til að hafa í umboði þess eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum; hann gefur út rökstudd álit og tilmæli sem eru ekki lagalega bindandi eins og dómar en stjórnvöld fylgja þeim að jafnaði í framkvæmd.
  • Umboðsmaður Alþingis hefur eftirlit með dómstörfum Hæstaréttar og Landsréttar.
26Hvað segir 40. og 41. gr. stjórnarskrárinnar um fjárstjórnarvald Alþingis og fjárlög?Enginn skattur má á leggja, breyta né af taka nema með lögum (40. gr.), og ekkert gjald má greiða af hendi úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum (41. gr.).Fjárstjórnarvald Alþingis (40.–43. gr. stjskr., ásamt Ríkisendurskoðun) er ein elsta og mikilvægasta stoð þingræðis og lýðræðislegs eftirlits með framkvæmdavaldinu.
  • Enginn skattur má á leggja, breyta né af taka nema með lögum (40. gr.), og ekkert gjald má greiða af hendi úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum (41. gr.).
  • Ríkisstjórnin getur greitt ótakmarkað fé úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum.
  • Seðlabanki Íslands samþykkir fjárlög ríkisins á hverju hausti.
  • 41. gr. gildir eingöngu um útgjöld sveitarfélaga en ekki ríkissjóðs.
27Hvað felst í dómsvaldi dómstóla til að dæma um stjórnskipulegt gildi laga (stjórnarskrárrýni) samkvæmt 60. og 61. gr. stjórnarskrárinnar?Íslenskir dómstólar hafa bæði heimild til að skera úr um embættistakmörk stjórnválða (60. gr.) og til að virða að vettugi almenn lög frá Alþingi ef þau brjóta í bága við stjórnarskrána (lex superior reglan í íslenskri réttarframkvæmd, t.d. Öryrkjadómurinn 2000).Á Íslandi er ekki sérstakur stjórnlagadómstóll heldur fara almennir dómstólar (og að lokum Hæstiréttur) með stjórnarskrárrýni í tengslum við úrlausn ákveðinna dómsmála.
  • Almenn lög ganga alltaf framar stjórnarskránni fyrir íslenskum dómstólum.
  • Aðeins Umboðsmaður Alþingis getur ógilt lög með bindandi úrskurði.
  • Íslenskir dómstólar mega aldrei meta hvort lög standist stjórnarskrá.
  • Íslenskir dómstólar hafa bæði heimild til að skera úr um embættistakmörk stjórnválða (60. gr.) og til að virða að vettugi almenn lög frá Alþingi ef þau brjóta í bága við stjórnarskrána (lex superior reglan í íslenskri réttarframkvæmd, t.d. Öryrkjadómurinn 2000).
28Hvað felst í rannsóknarreglu (10. gr.) og andmælareglu (13. gr.) stjórnsýslulaga nr. 37/1993?Rannsóknarreglan (10. gr.) skyldar stjórnvald til að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin, og andmælareglan (13. gr.) tryggir að aðili máls eigi kost á að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur íþyngjandi ákvörðun í því.Rannsóknarreglan og andmælareglan eru tvær af helstu málsmeðferðarreglum íslensks stjórnsýsluréttar; brot á þeim leiðir oftast til ógildingar stjórnvaldsákvörðunar.
  • Rannsóknarreglan þýðir að borgarinn ber einn alla sönnunarbyrði og stjórnvald má ekki afla gagna.
  • Andmælareglan á aðeins við eftir að endanleg ákvörðun hefur verið tekin og framkvæmd.
  • Rannsóknarreglan (10. gr.) skyldar stjórnvald til að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin, og andmælareglan (13. gr.) tryggir að aðili máls eigi kost á að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur íþyngjandi ákvörðun í því.
  • 10. og 13. gr. gilda eingöngu í sakamálum hjá lögreglu.
29Hver er réttarstaða EES-samningsins í íslenskum rétti samkvæmt lögum nr. 2/1993 og hvaða meginregla gildir um tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar á Íslandi?Á Íslandi gildir kenningin um tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar (þjóðréttarsamningar öðlast ekki bein réttaráhrif innanlands nema þeir séu lögfestir); meginmál EES-samningsins var lögfest með lögum nr. 2/1993 og í 3. gr. þeirra er bókun 35 lögfest sem túlkar innleiddar EES-reglur til forgangs gagnvart ósamrýmanlegum almennum lögum.EFTA-dómstóllinn veitir íslenskum dómstólum ráðgefandi álit um túlkun EES-réttar og Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur eftirlit með framkvæmd EES-samningsins á Íslandi.
  • Á Íslandi gildir eineðliskenningin þannig að allir ólögfestir alþjóðasamningar ganga framar stjórnarskránni.
  • Evrópudómstóllinn í Lúxemborg er æðsti dómstóll Íslands í öllum málum.
  • Á Íslandi gildir kenningin um tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar (þjóðréttarsamningar öðlast ekki bein réttaráhrif innanlands nema þeir séu lögfestir); meginmál EES-samningsins var lögfest með lögum nr. 2/1993 og í 3. gr. þeirra er bókun 35 lögfest sem túlkar innleiddar EES-reglur til forgangs gagnvart ósamrýmanlegum almennum lögum.
  • EES-gerðir taka sjálfkrafa gildi á Íslandi án nokkurrar aðkomu Alþingis eða ráðuneyta.
30Hver eru þrjú dómstig almennra dómstóla á Íslandi samkvæmt lögum um dómstóla nr. 50/2016 og hvenær tók Landsréttur til starfa?Þrjú dómstig eru: (1) átta héraðsdómstólar (fyrsta dómstig), (2) Landsréttur (millidómstig / áfrýjunardómstóll sem tók til starfa 1. janúar 2018) og (3) Hæstiréttur Íslands (æðsti dómstóll ríkisins, stofnaður 1920).Með gildistöku laga um dómstóla nr. 50/2016 þann 1. janúar 2018 var tekið upp þriggja dómstiga kerfi með stofnun Landsréttar, þannig að áfrýjun til Hæstaréttar er nú háð áfrýjunarleyfi Hæstaréttar.
  • Á Íslandi er aðeins eitt dómstig þar sem sýslumenn kveða upp endanlega dóma.
  • Dómstigin eru tvö: bæjarþing og Landsyfirréttur.
  • Þrjú dómstig eru: (1) átta héraðsdómstólar (fyrsta dómstig), (2) Landsréttur (millidómstig / áfrýjunardómstóll sem tók til starfa 1. janúar 2018) og (3) Hæstiréttur Íslands (æðsti dómstóll ríkisins, stofnaður 1920).
  • Landsréttur er sérdómstóll sem fjallar eingöngu um kjaradeilur stéttarfélaga.
31Hvað er Landsdómur samkvæmt 14. gr. stjórnarskrárinnar og hver fer með ákæruvald fyrir honum?Landsdómur er sérdómstóll sem fer með og dæmir mál sem Alþingi ákveður að höfða gegn ráðherrum út af embættisrekstri þeirra samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð.Aðeins Alþingi getur með þingsályktun ákveðið að höfða mál gegn ráðherra fyrir Landsdómi (14. gr. stjskr. og lög nr. 3/1963).
  • Landsdómur er almennur áfrýjunardómstóll í einkamálum og sakamálum.
  • Ríkissaksóknari getur sjálfur ákært ráðherra fyrir Landsdómi án samþykkis Alþingis.
  • Landsdómur fjallar um landamerkjadeilur bænda.
  • Landsdómur er sérdómstóll sem fer með og dæmir mál sem Alþingi ákveður að höfða gegn ráðherrum út af embættisrekstri þeirra samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð.
32Hverjar eru fjórar helstu réttarheimildir íslensks réttar og hver er forgangsröð (stigveldi) settari réttarheimilda?Helstu réttarheimildir eru: (1) settur réttur (stjórnskipunarlög, almenn lög frá Alþingi, stjórnvaldsfyrirmæli/reglugerðir), (2) réttarvenjur, (3) fordæmi dómstóla (einkum Hæstaréttar og Landsréttar) og (4) eðli máls; í stigveldi settra reglna ganga stjórnskipunarlög framar almennum lögum og almenn lög framar reglugerðum (lex superior).Auk lex superior reglunnar (æðri regla gengur framar lægri) gilda túlkunarreglurnar lex specialis (sérregla gengur framar almennri reglu) og lex posterior (yngri lög ganga framar eldri lögum á sama stigi).
  • Reglugerðir ráðherra ganga framar almennum lögum frá Alþingi.
  • Helstu réttarheimildir eru: (1) settur réttur (stjórnskipunarlög, almenn lög frá Alþingi, stjórnvaldsfyrirmæli/reglugerðir), (2) réttarvenjur, (3) fordæmi dómstóla (einkum Hæstaréttar og Landsréttar) og (4) eðli máls; í stigveldi settra reglna ganga stjórnskipunarlög framar almennum lögum og almenn lög framar reglugerðum (lex superior).
  • Fordæmi héraðsdómstóla eru eina réttarheimildin í íslenskum rétti.
  • Eðli máls gengur alltaf framar skýrum ákvæðum stjórnarskrárinnar.