Matura Podstawowa i Rozszerzona: Biologia Komórki, Genetyka i Metabolizm

Kluczowe zagadnienia maturalne CKE (Formuła 2023/2026) z biologii na poziomie podstawowym i rozszerzonym: budowa i funkcjonowanie komórki, oddychanie komórkowe, fotosynteza C3/C4/CAM, replikacja i ekspresja DNA, regulacja genów, mejoza, genetyka mendlowska i populacyjna oraz fizjologia.

Category
Matura Podstawowa i Rozszerzona (Biologia, Chemia, Matematyka, Polski, Historia)
Level
basic
Languages
pl → pl
Cards
32
Markdown
Matura Podstawowa i Rozszerzona: Biologia Komórki, Genetyka i Metabolizm (.md)

Flashcards (32)

#Front (Term / Question)Back (Definition / Answer)ExampleMultiple-Choice Options
1Jakie funkcje w komórce pełnią lizosomy, a jakie peroksysomy?Lizosomy zawierają kwaśne hydrolazy odpowiadające za trawienie wewnątrzkomórkowe w pH ok. 5,0, natomiast peroksysomy przeprowadzają utlenianie kwasów tłuszczowych oraz rozkładają nadtlenek wodoru (H2O2) przy udziale katalazy.
2Jakie warunki musi spełniać populacja znajdująca się w stanie równowagi genetycznej Hardy'ego-Weinberga i jakim równaniem opisuje się częstości genotypów?Populacja musi być bardzo liczna, panmiktyczna (kojarzenie losowe), bez mutacji, migracji i doboru naturalnego; częstości alleli spełniają p + q = 1, a częstości genotypów opisuje wzór p² + 2pq + q² = 1.
3Ile cząsteczek ATP powstaje netto z jednej cząsteczki glukozy podczas glikolizy w cytozolu?Powstają netto 2 cząsteczki ATP (w wyniku fosforylacji substratowej) oraz 2 cząsteczki zredukowanego przenośnika NADH + H+ (4 ATP wytworzone minus 2 ATP zużyte w fazie inwestycyjnej).
4Jaka jest rola cholesterolu w błonie biologicznej komórek zwierzęcych?Cholesterol usztywnia błonę komórkową i zmniejsza jej nadmierną płynność w wyższych temperaturach, natomiast w niższych temperaturach zapobiega krystalizacji łańcuchów kwasów tłuszczowych fosfolipidów.
5Czym różni się dominacja niepełna od kodominacji na przykładzie grup krwi układu AB0 u człowieka?W dominacji niepełnej heterozygoty wykazują fenotyp pośredni między homozygotami (np. różowe kwiaty dziwaczka), natomiast w kodominacji oba allele ujawniają się w pełni i niezależnie obok siebie (np. grupa krwi AB o genotypie IAIB).
6Jak działa operon laktozowy u bakterii Escherichia coli w obecności laktozy i przy braku glukozy?Allolaktoza (izomer laktozy pełniący rolę induktora) wiąże się z białkiem represorowym, zmieniając jego konformację, przez co represor odłącza się od operatora (regulacja negatywna); jednocześnie przy braku glukozy wzrasta stężenie cAMP, które tworzy kompleks z białkiem aktywatorowym CAP (CRP) wiążącym się przed promotorem i silnie zwiększającym powinowactwo polimerazy RNA (regulacja pozytywna), co umożliwia wydajną transkrypcję genów strukturalnych (lacZ, lacY, lacA).
7Czym różni się inhibicja kompetycyjna enzymu od inhibicji niekompetycyjnej i jak można odwrócić inhibicję kompetycyjną?Inhibitor kompetycyjny ma budowę zbliżoną do substratu i wiąże się z centrum aktywnym enzymu (można ją znieść przez zwiększenie stężenia substratu); inhibitor niekompetycyjny wiąże się poza centrum aktywnym i zmienia konformację enzymu.
8Jak brzmi I prawo Mendla (prawo czystości gamet) i jaki jest stosunek fenotypowy w pokoleniu F2 przy pełnej dominacji?Każda gameta zawiera tylko jeden allel danego genu z pary alleli znajdujących się w komórce somatycznej; w pokoleniu F2 krzyżówki jednogenowej heterozygot (Aa × Aa) stosunek fenotypów wynosi 3:1, a genotypów 1:2:1.
9W której fazie podziału mejotycznego zachodzi proces crossing-over i jakie ma on znaczenie ewolucyjne?Crossing-over zachodzi w profazie I mejozy (w pachytenie) pomiędzy chromatydami niesiostrzanymi chromosomów homologicznych w biwalencie; prowadzi do rekombinacji genetycznej i wzrostu zmienności osobniczej.
10Na czym polega regulacja aktywności szlaku metabolicznego na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego (inhibicji allosterycznej)?Produkt końcowy wieloetapowego szlaku metabolicznego wiąże się odwracalnie z centrum allosterycznym pierwszego enzymu tego szlaku, hamując jego aktywność i zapobiegając nadprodukcji związku.
11Na czym polega obróbka potranskrypcyjna (splicing) pre-mRNA u organizmów eukariotycznych?Polega na wycinaniu niekodujących sekwencji (intronów) i łączeniu sekwencji kodujących (eksonów) w jądrze komórkowym, a także dołączeniu czapeczki na końcu 5' i ogona poli-A na końcu 3'.
12W jakiej części mitochondrium zachodzi cykl Krebsa (cykl kwasu cytrynowego) i jakie są jego główne produkty z jednej cząsteczki acetylo-CoA?Cykl Krebsa zachodzi w matriks mitochondrialnej; z jednej cząsteczki acetylo-CoA powstają 3 cząsteczki NADH, 1 cząsteczka FADH2, 1 cząsteczka GTP (ATP) oraz 2 cząsteczki CO2.
13Czym różni się anatomia liścia i mechanizm wiązania CO2 u roślin typu C4 od roślin typu CAM?Rośliny C4 rozdzielają wstępne wiązanie CO2 (w mezofilu) i cykl Calvina (w komórkach pochwy okołowiązkowej) przestrzennie, natomiast rośliny CAM rozdzielają te procesy w czasie (wiążą CO2 w nocy, a cykl Calvina prowadzą w dzień).
14Jak działa pompa sodowo-potasowa (Na+/K+-ATPaza) w błonie neuronu i jak utrzymuje potencjał spoczynkowy?Kosztem hydrolizy 1 cząsteczki ATP transportuje aktywnie 3 jony Na+ na zewnątrz komórki i 2 jony K+ do jej wnętrza wbrew gradientom stężeń, utrzymując ujemny potencjał spoczynkowy wnętrza neuronu (ok. -70 mV).
15Dlaczego replikacja DNA nazywana jest procesem semikonserwatywnym (półzachowawczym)?Każda z dwóch nowo powstałych cząsteczek DNA zawiera jedną nić macierzystą (starą), służącą jako matryca, oraz jedną nić nowo zsyntetyzowaną zgodnie z zasadą komplementarności.
16Jakie dowody potwierdzają teorię endosymbiozy dotyczącą pochodzenia mitochondriów i chloroplastów?Otoczenie podwójną błoną białkowo-lipidową, posiadanie własnego kolistego DNA nieupakowanego z histonami, obecność rybosomów typu prokariotycznego (70S) oraz zdolność do autonomicznego podziału przez przewężenie.
17Na czym polega zjawisko dryfu genetycznego oraz efekt założyciela i efekt wąskiego gardła (bottleneck)?Dryf genetyczny to losowa zmiana częstości alleli w małej populacji; efekt wąskiego gardła wynika z gwałtownego spadku liczebności populacji przez katastrofę, a efekt założyciela z oddzielenia nielicznej grupy osobników dającej początek nowej populacji.
18Dlaczego podczas replikacji DNA jedna nić powstaje w sposób ciągły (nić wiodąca), a druga w postaci fragmentów Okazaki (nić opóźniona)?Polimeraza DNA potrafi dołączać nukleotydy wyłącznie do wolnego końca 3'-OH, czyli syntetyzuje nić tylko w kierunku od 5' do 3', podczas gdy dwie nici matrycowe DNA są antyrównoległe.
19Jak brzmi II prawo Mendla i jaki warunek muszą spełniać geny, aby dziedziczyły się zgodnie z tym prawem?Prawo niezależnej segregacji cech mówi, że allele dwóch lub więcej różnych genów trafiają do gamet niezależnie od siebie; warunkiem jest położenie tych genów w różnych parach chromosomów homologicznych (brak sprzężenia).
20W jaki sposób dziedziczą się cechy kodowane przez DNA mitochondrialne (mtDNA) u człowieka?Dziedziczą się wyłącznie w linii matczynej (pozajądrowo/cytoplazmatycznie), ponieważ podczas zapłodnienia do zygoty trafiają mitochondria znajdujące się w cytoplazmie komórki jajowej, a mitochondria plemnika ulegają degradacji.
21Czym różni się fosforylacja fotosyntetyczna niecykliczna od cyklicznej w fazie zależnej od światła fotosyntezy?W fosforylacji niecyklicznej uczestniczą oba fotosystemy (PS II i PS I), zachodzi fotoliza wody i powstają ATP, NADPH oraz O2; w fosforylacji cyklicznej działa tylko PS I i powstaje wyłącznie ATP.
22Jak zmienia się ilość DNA (c) oraz liczba chromosomów (n) w komórce diploidalnej od fazy G1 przez fazę G2, mejozę I aż do zakończenia mejozy II?W fazie G1 komórka ma 2n2c; po replikacji w fazie G2 ma 2n4c; po mejozie I (podziale redukcyjnym) komórki potomne mają 1n2c; po mejozie II (podziale wyrównawczym) gamety mają 1n1c.
23Jakie są główne cechy kodu genetycznego (trójkowość, jednoznaczność, zdegenerowanie, bezprzecinkowość)?Trójkowość: 3 nukleotydy tworzą kodon; jednoznaczność: dany kodon koduje tylko jeden określony aminokwas; zdegenerowanie: jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon; bezprzecinkowość: między kodonami nie ma nukleotydów rozdzielających.
24Jakie funkcje podczas replikacji DNA pełnią helikaza, prymaza oraz ligaza DNA?Helikaza rozrywa wiązania wodorowe i rozplata podwójną helisę DNA, prymaza syntetyzuje krótkie startery RNA (primery), a ligaza DNA łączy fragmenty Okazaki wiązaniami fosfodiestrowymi.
25Na czym polega chemiosmoza w łańcuchu oddechowym i jaką rolę pełni w niej syntaza ATP?Transport elektronów przez kompleksy białkowe wewnętrznej błony mitochondrium napędza pompowanie protonów (H+) do przestrzeni międzybłonowej; powrót H+ przez kanał syntazy ATP zgodnie z gradientem elektrochemicznym napędza syntezę ATP.
26Dlaczego choroby recesywne sprzężone z płcią (np. hemofilia A, daltonizm) występują znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet?Mężczyźni są hemizygotami względem chromosomu X (XY), więc posiadają tylko jedną kopię genów leżących w części niehomologicznej chromosomu X — obecność pojedynczego allelu recesywnego warunkuje wystąpienie choroby.
27Jaką funkcję pełni enzym RuBisCO i dlaczego u roślin C3 w warunkach wysokiej temperatury i suszy zachodzi fotooddychanie?RuBisCO wykazuje podwójną aktywność karboksylazy i oksygenazy; przy zamkniętych aparatach szparkowych spada stężenie CO2, a rośnie O2, co powoduje przyłączanie O2 do RuBP i stratę węgla w procesie fotooddychania.
28Jak działają insulina i glukagon w antagonistycznej regulacji stężenia glukozy we krwi?Insulina (z komórek beta trzustki) obniża glikemię, nasilając dokomórkowy transport glukozy i glikogenogenezę w wątrobie i mięśniach; glukagon (z komórek alfa) podnosi glikemię, pobudzając glikogenolizę i glukoneogenezę w wątrobie.
29Jaka jest główna funkcja rybosomów i gdzie zachodzi translacja w komórce eukariotycznej?Rybosomy przeprowadzają biosyntezę białka (translację) na matrycy mRNA w cytozolu, na szorstkiej siateczce śródplazmatycznej (RER) oraz w matriks mitochondriów i stromie chloroplastów.
30Jakie są trzy główne etapy cyklu Calvina (fazy niezależnej od światła fotosyntezy) zachodzącego w stromie chloroplastu?Karboksylacja (wiązanie CO2 z RuBP katalizowane przez enzym RuBisCO), redukcja (przekształcenie PGA w PGAL przy udziale ATP i NADPH) oraz regeneracja akceptora RuBP.
31Jak zachowuje się komórka roślinna, a jak erytrocyt po umieszczeniu w roztworze hipertonicznym?Z obu komórek woda wypływa na drodze osmozy: w komórce roślinnej dochodzi do plazmolizy (odstąpienia protoplastu od ściany komórkowej), natomiast erytrocyt ulega obkurczeniu (krenacji).
32Czym różni się odporność swoista czynna naturalna od odporności swoistej biernej sztucznej?Odporność czynna naturalna powstaje po przechorowaniu infekcji z wytworzeniem własnych przeciwciał i komórek pamięci, a bierna sztuczna powstaje po podaniu gotowych przeciwciał (surowicy odpornościowej) i nie tworzy pamięci immunologicznej.