Matura Podstawowa i Rozszerzona: Biologia Komórki, Genetyka i Metabolizm
Kluczowe zagadnienia maturalne CKE (Formuła 2023/2026) z biologii na poziomie podstawowym i rozszerzonym: budowa i funkcjonowanie komórki, oddychanie komórkowe, fotosynteza C3/C4/CAM, replikacja i ekspresja DNA, regulacja genów, mejoza, genetyka mendlowska i populacyjna oraz fizjologia.
- Category
- Matura Podstawowa i Rozszerzona (Biologia, Chemia, Matematyka, Polski, Historia)
- Level
- basic
- Languages
- pl → pl
- Cards
- 32
- Markdown
- Matura Podstawowa i Rozszerzona: Biologia Komórki, Genetyka i Metabolizm (.md)
Flashcards (32)
| # | Front (Term / Question) | Back (Definition / Answer) | Example | Multiple-Choice Options |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Jakie funkcje w komórce pełnią lizosomy, a jakie peroksysomy? | Lizosomy zawierają kwaśne hydrolazy odpowiadające za trawienie wewnątrzkomórkowe w pH ok. 5,0, natomiast peroksysomy przeprowadzają utlenianie kwasów tłuszczowych oraz rozkładają nadtlenek wodoru (H2O2) przy udziale katalazy. | ||
| 2 | Jakie warunki musi spełniać populacja znajdująca się w stanie równowagi genetycznej Hardy'ego-Weinberga i jakim równaniem opisuje się częstości genotypów? | Populacja musi być bardzo liczna, panmiktyczna (kojarzenie losowe), bez mutacji, migracji i doboru naturalnego; częstości alleli spełniają p + q = 1, a częstości genotypów opisuje wzór p² + 2pq + q² = 1. | ||
| 3 | Ile cząsteczek ATP powstaje netto z jednej cząsteczki glukozy podczas glikolizy w cytozolu? | Powstają netto 2 cząsteczki ATP (w wyniku fosforylacji substratowej) oraz 2 cząsteczki zredukowanego przenośnika NADH + H+ (4 ATP wytworzone minus 2 ATP zużyte w fazie inwestycyjnej). | ||
| 4 | Jaka jest rola cholesterolu w błonie biologicznej komórek zwierzęcych? | Cholesterol usztywnia błonę komórkową i zmniejsza jej nadmierną płynność w wyższych temperaturach, natomiast w niższych temperaturach zapobiega krystalizacji łańcuchów kwasów tłuszczowych fosfolipidów. | ||
| 5 | Czym różni się dominacja niepełna od kodominacji na przykładzie grup krwi układu AB0 u człowieka? | W dominacji niepełnej heterozygoty wykazują fenotyp pośredni między homozygotami (np. różowe kwiaty dziwaczka), natomiast w kodominacji oba allele ujawniają się w pełni i niezależnie obok siebie (np. grupa krwi AB o genotypie IAIB). | ||
| 6 | Jak działa operon laktozowy u bakterii Escherichia coli w obecności laktozy i przy braku glukozy? | Allolaktoza (izomer laktozy pełniący rolę induktora) wiąże się z białkiem represorowym, zmieniając jego konformację, przez co represor odłącza się od operatora (regulacja negatywna); jednocześnie przy braku glukozy wzrasta stężenie cAMP, które tworzy kompleks z białkiem aktywatorowym CAP (CRP) wiążącym się przed promotorem i silnie zwiększającym powinowactwo polimerazy RNA (regulacja pozytywna), co umożliwia wydajną transkrypcję genów strukturalnych (lacZ, lacY, lacA). | ||
| 7 | Czym różni się inhibicja kompetycyjna enzymu od inhibicji niekompetycyjnej i jak można odwrócić inhibicję kompetycyjną? | Inhibitor kompetycyjny ma budowę zbliżoną do substratu i wiąże się z centrum aktywnym enzymu (można ją znieść przez zwiększenie stężenia substratu); inhibitor niekompetycyjny wiąże się poza centrum aktywnym i zmienia konformację enzymu. | ||
| 8 | Jak brzmi I prawo Mendla (prawo czystości gamet) i jaki jest stosunek fenotypowy w pokoleniu F2 przy pełnej dominacji? | Każda gameta zawiera tylko jeden allel danego genu z pary alleli znajdujących się w komórce somatycznej; w pokoleniu F2 krzyżówki jednogenowej heterozygot (Aa × Aa) stosunek fenotypów wynosi 3:1, a genotypów 1:2:1. | ||
| 9 | W której fazie podziału mejotycznego zachodzi proces crossing-over i jakie ma on znaczenie ewolucyjne? | Crossing-over zachodzi w profazie I mejozy (w pachytenie) pomiędzy chromatydami niesiostrzanymi chromosomów homologicznych w biwalencie; prowadzi do rekombinacji genetycznej i wzrostu zmienności osobniczej. | ||
| 10 | Na czym polega regulacja aktywności szlaku metabolicznego na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego (inhibicji allosterycznej)? | Produkt końcowy wieloetapowego szlaku metabolicznego wiąże się odwracalnie z centrum allosterycznym pierwszego enzymu tego szlaku, hamując jego aktywność i zapobiegając nadprodukcji związku. | ||
| 11 | Na czym polega obróbka potranskrypcyjna (splicing) pre-mRNA u organizmów eukariotycznych? | Polega na wycinaniu niekodujących sekwencji (intronów) i łączeniu sekwencji kodujących (eksonów) w jądrze komórkowym, a także dołączeniu czapeczki na końcu 5' i ogona poli-A na końcu 3'. | ||
| 12 | W jakiej części mitochondrium zachodzi cykl Krebsa (cykl kwasu cytrynowego) i jakie są jego główne produkty z jednej cząsteczki acetylo-CoA? | Cykl Krebsa zachodzi w matriks mitochondrialnej; z jednej cząsteczki acetylo-CoA powstają 3 cząsteczki NADH, 1 cząsteczka FADH2, 1 cząsteczka GTP (ATP) oraz 2 cząsteczki CO2. | ||
| 13 | Czym różni się anatomia liścia i mechanizm wiązania CO2 u roślin typu C4 od roślin typu CAM? | Rośliny C4 rozdzielają wstępne wiązanie CO2 (w mezofilu) i cykl Calvina (w komórkach pochwy okołowiązkowej) przestrzennie, natomiast rośliny CAM rozdzielają te procesy w czasie (wiążą CO2 w nocy, a cykl Calvina prowadzą w dzień). | ||
| 14 | Jak działa pompa sodowo-potasowa (Na+/K+-ATPaza) w błonie neuronu i jak utrzymuje potencjał spoczynkowy? | Kosztem hydrolizy 1 cząsteczki ATP transportuje aktywnie 3 jony Na+ na zewnątrz komórki i 2 jony K+ do jej wnętrza wbrew gradientom stężeń, utrzymując ujemny potencjał spoczynkowy wnętrza neuronu (ok. -70 mV). | ||
| 15 | Dlaczego replikacja DNA nazywana jest procesem semikonserwatywnym (półzachowawczym)? | Każda z dwóch nowo powstałych cząsteczek DNA zawiera jedną nić macierzystą (starą), służącą jako matryca, oraz jedną nić nowo zsyntetyzowaną zgodnie z zasadą komplementarności. | ||
| 16 | Jakie dowody potwierdzają teorię endosymbiozy dotyczącą pochodzenia mitochondriów i chloroplastów? | Otoczenie podwójną błoną białkowo-lipidową, posiadanie własnego kolistego DNA nieupakowanego z histonami, obecność rybosomów typu prokariotycznego (70S) oraz zdolność do autonomicznego podziału przez przewężenie. | ||
| 17 | Na czym polega zjawisko dryfu genetycznego oraz efekt założyciela i efekt wąskiego gardła (bottleneck)? | Dryf genetyczny to losowa zmiana częstości alleli w małej populacji; efekt wąskiego gardła wynika z gwałtownego spadku liczebności populacji przez katastrofę, a efekt założyciela z oddzielenia nielicznej grupy osobników dającej początek nowej populacji. | ||
| 18 | Dlaczego podczas replikacji DNA jedna nić powstaje w sposób ciągły (nić wiodąca), a druga w postaci fragmentów Okazaki (nić opóźniona)? | Polimeraza DNA potrafi dołączać nukleotydy wyłącznie do wolnego końca 3'-OH, czyli syntetyzuje nić tylko w kierunku od 5' do 3', podczas gdy dwie nici matrycowe DNA są antyrównoległe. | ||
| 19 | Jak brzmi II prawo Mendla i jaki warunek muszą spełniać geny, aby dziedziczyły się zgodnie z tym prawem? | Prawo niezależnej segregacji cech mówi, że allele dwóch lub więcej różnych genów trafiają do gamet niezależnie od siebie; warunkiem jest położenie tych genów w różnych parach chromosomów homologicznych (brak sprzężenia). | ||
| 20 | W jaki sposób dziedziczą się cechy kodowane przez DNA mitochondrialne (mtDNA) u człowieka? | Dziedziczą się wyłącznie w linii matczynej (pozajądrowo/cytoplazmatycznie), ponieważ podczas zapłodnienia do zygoty trafiają mitochondria znajdujące się w cytoplazmie komórki jajowej, a mitochondria plemnika ulegają degradacji. | ||
| 21 | Czym różni się fosforylacja fotosyntetyczna niecykliczna od cyklicznej w fazie zależnej od światła fotosyntezy? | W fosforylacji niecyklicznej uczestniczą oba fotosystemy (PS II i PS I), zachodzi fotoliza wody i powstają ATP, NADPH oraz O2; w fosforylacji cyklicznej działa tylko PS I i powstaje wyłącznie ATP. | ||
| 22 | Jak zmienia się ilość DNA (c) oraz liczba chromosomów (n) w komórce diploidalnej od fazy G1 przez fazę G2, mejozę I aż do zakończenia mejozy II? | W fazie G1 komórka ma 2n2c; po replikacji w fazie G2 ma 2n4c; po mejozie I (podziale redukcyjnym) komórki potomne mają 1n2c; po mejozie II (podziale wyrównawczym) gamety mają 1n1c. | ||
| 23 | Jakie są główne cechy kodu genetycznego (trójkowość, jednoznaczność, zdegenerowanie, bezprzecinkowość)? | Trójkowość: 3 nukleotydy tworzą kodon; jednoznaczność: dany kodon koduje tylko jeden określony aminokwas; zdegenerowanie: jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon; bezprzecinkowość: między kodonami nie ma nukleotydów rozdzielających. | ||
| 24 | Jakie funkcje podczas replikacji DNA pełnią helikaza, prymaza oraz ligaza DNA? | Helikaza rozrywa wiązania wodorowe i rozplata podwójną helisę DNA, prymaza syntetyzuje krótkie startery RNA (primery), a ligaza DNA łączy fragmenty Okazaki wiązaniami fosfodiestrowymi. | ||
| 25 | Na czym polega chemiosmoza w łańcuchu oddechowym i jaką rolę pełni w niej syntaza ATP? | Transport elektronów przez kompleksy białkowe wewnętrznej błony mitochondrium napędza pompowanie protonów (H+) do przestrzeni międzybłonowej; powrót H+ przez kanał syntazy ATP zgodnie z gradientem elektrochemicznym napędza syntezę ATP. | ||
| 26 | Dlaczego choroby recesywne sprzężone z płcią (np. hemofilia A, daltonizm) występują znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet? | Mężczyźni są hemizygotami względem chromosomu X (XY), więc posiadają tylko jedną kopię genów leżących w części niehomologicznej chromosomu X — obecność pojedynczego allelu recesywnego warunkuje wystąpienie choroby. | ||
| 27 | Jaką funkcję pełni enzym RuBisCO i dlaczego u roślin C3 w warunkach wysokiej temperatury i suszy zachodzi fotooddychanie? | RuBisCO wykazuje podwójną aktywność karboksylazy i oksygenazy; przy zamkniętych aparatach szparkowych spada stężenie CO2, a rośnie O2, co powoduje przyłączanie O2 do RuBP i stratę węgla w procesie fotooddychania. | ||
| 28 | Jak działają insulina i glukagon w antagonistycznej regulacji stężenia glukozy we krwi? | Insulina (z komórek beta trzustki) obniża glikemię, nasilając dokomórkowy transport glukozy i glikogenogenezę w wątrobie i mięśniach; glukagon (z komórek alfa) podnosi glikemię, pobudzając glikogenolizę i glukoneogenezę w wątrobie. | ||
| 29 | Jaka jest główna funkcja rybosomów i gdzie zachodzi translacja w komórce eukariotycznej? | Rybosomy przeprowadzają biosyntezę białka (translację) na matrycy mRNA w cytozolu, na szorstkiej siateczce śródplazmatycznej (RER) oraz w matriks mitochondriów i stromie chloroplastów. | ||
| 30 | Jakie są trzy główne etapy cyklu Calvina (fazy niezależnej od światła fotosyntezy) zachodzącego w stromie chloroplastu? | Karboksylacja (wiązanie CO2 z RuBP katalizowane przez enzym RuBisCO), redukcja (przekształcenie PGA w PGAL przy udziale ATP i NADPH) oraz regeneracja akceptora RuBP. | ||
| 31 | Jak zachowuje się komórka roślinna, a jak erytrocyt po umieszczeniu w roztworze hipertonicznym? | Z obu komórek woda wypływa na drodze osmozy: w komórce roślinnej dochodzi do plazmolizy (odstąpienia protoplastu od ściany komórkowej), natomiast erytrocyt ulega obkurczeniu (krenacji). | ||
| 32 | Czym różni się odporność swoista czynna naturalna od odporności swoistej biernej sztucznej? | Odporność czynna naturalna powstaje po przechorowaniu infekcji z wytworzeniem własnych przeciwciał i komórek pamięci, a bierna sztuczna powstaje po podaniu gotowych przeciwciał (surowicy odpornościowej) i nie tworzy pamięci immunologicznej. |