Hvað er frumlag í aukafalli (skakkt frumlag) í íslenskri setningafræði og hvaða próf má nota til að sanna að liðurinn sé frumlag en ekki andlag?

Frumlag getur staðið í þolfalli, þágufalli eða eignarfalli með ópersónulegum sögnum (t.d. „Bátinn [ÞF] rak að landi“, „Henni [ÞGF] batnaði“, „Vindsins [EF] gætir“); það hegðar sér eins og frumlag í umröðun í spurnarsetningu („Rak bátinn að landi?“) og í nafnháttarsetningum.

Frumlag í íslensku stendur undantekningarlaust í nefnifalli í öllum setningum.

Í setningunni „Bátinn rak að landi“ er „landi“ frumlagið í nefnifalli.

Aðeins fornöfn í 1. persónu geta verið frumlag í aukafalli.

Hvað eru núþálegar sagnir í íslensku og nefndu helstu dæmin um þær?

Núþálegar sagnir eru tíu sagnir (m.a. kunna, eiga, mega, munu, skulu, þurfa, vita, vilja, unna, muna) þar sem nútíðin beygist eins og þátíð sterkra sagna (t.d. ég kann, ég veit, ég þarf) en þátíðin er mynduð með tannhljóðsviðskeyti eins og í veikum sögnum (kunni, vissi, þurfti).

Núþálegar sagnir eru nýyrði sem mynduð voru fyrir tölvutækni á 21. öld.

Núþálegar sagnir eru sagnir sem enda alltaf á -st í öllum myndum.

Núþálegar sagnir hafa hvorki nútíð né þátíð heldur eingöngu boðhátt.

Hvernig er þrepakerfi framhaldsskóla uppbyggt samkvæmt Aðalnámskrá framhaldsskóla (MMS) og hvað er framhaldsskólaeining (fein)?

Námskeið í framhaldsskóla flokkast á fjögur hæfniþrep (1.–4. þrep, þar sem stúdentspróf miðast einkum við 1.–3. þrep) og ein framhaldsskólaeining (fein) jafngildir um 18–24 klukkustunda vinnuframlagi nemanda.

Framhaldsskólinn skiptist í 10 þrep og ein eining jafngildir 200 klukkustunda vinnu.

Þrepakerfið gildir aðeins í leikskólum en í framhaldsskóla eru engar einingar.

Allir áfangar á stúdentsprófi eru á 1. þrepi og engin munur er á kröfum milli ára.

Hvað er munurinn á aðalsetningu og aukasetningu í íslenskri setningafræði og hvaða meginflokkar aukasetninga eru til?

Aðalsetning getur staðið sjálfstætt, en aukasetning er setningaliður inni í annarri setningu (sem frumlag, andlag, einkunn eða atviksliður) og skiptist í fallsetningar (t.d. skýringar- og spurnaraukasetningar), tilvísunarsetningar (með „sem/er“) og atvikssetningar (tíðar-, skilyrðis-, orsakar-, tilgangs- og samanburðarsetningar).

Aukasetning endar alltaf á upphrópunarmerki og inniheldur aldrei sögn í persónuhætti.

Tilvísunarsetningar byrja alltaf á samtengingunni „þótt“.

Aðalsetning getur aldrei innihaldið aukasetningu.

Hvað er „þágufallssýki“ (einnig nefnd þágufallshneigð) og hvernig er munurinn á henni og „þolfallssýki“ í íslenskri fallstjórn?

Þágufallssýki er þegar þágufall er notað um frumlag í stað þolfalls með ópersónulegum sögnum sem krefjast þolfalls í hefðbundnu máli (t.d. „mér langar“ og „mér vantar“ í stað hins rétta „mig langar“ og „mig vantar“).

Þágufallssýki er þegar nefnifall er notað í stað eignarfalls á eftir forsetningunni „til“.

Þágufallssýki merkir að nota þolfall með sögninni „að hjálpa“ („ég hjálpa þig“).

Þágufallssýki er rétt og viðurkennd meginregla í opinberu ritmáli með sögninni „að vanta“.

Hverjar eru þrjár höfuðreglur íslensks stuðlasetningar (stuðlar og höfuðstafur) í hefðbundinni bragfræði?

Í hverju vísuorði (braglínupari) eru þrír ljóðstafir: einn eða tveir stuðlar í fyrri braglínu (frumlínu) og einn höfuðstafur í fyrsta áhersluatkvæði síðari braglínu (síðlínu); allir sérhljóðar stuðla saman en samhljóðar stuðla við sama samhljóða (en sp, st, sk stuðla aðeins hver við sig).

Höfuðstafur stendur alltaf síðast í fyrri braglínu og stuðlar í síðari braglínu.

Sérhljóðar stuðla aðeins við nákvæmlega sama sérhljóða (a aðeins við a).

Samhljóðasamböndin sp, st og sk stuðla öll við hvert annað og við einfalt s.

Hver er munurinn á sterkri og veikri beygingu nafnorða í íslensku?

Sterk nafnorð enda á samhljóða í a.m.k. einu falli í eintölu (t.d. hestur, borg, borð), en veik nafnorð enda á sérhljóða í öllum föllum eintölu (t.d. tími/tíma, tunga/tungu, auga/auga).

Sterk nafnorð eru alltaf í karlkyni en veik nafnorð eru alltaf í kvenkyni.

Veik nafnorð geta aldrei tekið viðbættan greini (-inn, -in, -ið).

Sterk nafnorð breytast aldrei í fleirtölu.

Hvað merkir hugtakið „kenning“ í forníslenskum skáldskap (Eddukvæðum og dróttkvæðum) og hverjir eru tveir hlutar hennar?

Kenning er tveggja eða fleiri liða myndhverfing í eignarfallssambandi sem samanstendur af stofnorði (grunnorði) og kenniorði (í eignarfalli), t.d. „svanur báru“ = skip, „eldr hafs“ = gull, „meiðr boga“ = maður/hermaður.

Kenning er einfalt samheiti í einu orði (heiti), eins og „jöfur“ fyrir konung.

Kenning er vísindaleg tilgáta í nútíma eðlisfræði og kemur aldrei fyrir í dróttkvæðum.

Kenning samanstendur alltaf af tveimur sögnum í boðhætti.

Hvað eru orðtök og málshættir í íslensku og nefndu dæmi um uppruna orðtaks úr sjósókn eða landbúnaði?

Orðtak er fast orðasamband með óeiginlega merkingu sem beygist inni í setningu (t.d. „að róa lífróður“, „að sitja við sinn keip“, „að slá tvær flugur í einu höggi“), en málsháttur er heil sjálfstæð setning sem felur í sér almenna lífsspeki (t.d. „Blindur er bóklaus maður“).

Orðtak er alltaf heil óbreytanleg setning en málsháttur er eitt stakt nafnorð.

Öll íslensk orðtök eru fengin að láni úr frönsku á 20. öld.

Orðtök mega aldrei koma fyrir í ritgerðum á stúdentsprófi.

Hvað einkennir íslenska hreintungustefnu og hvaða þrjár meginleiðir eru farnar við nýyrðasmíð í íslensku?

(1) Samsetning eða afleiðsla af innlendum stofnum (t.d. „sjónvarp“, „snjallsími“), (2) merkingarbreyting (endurnýting) gamalla íslenskra orða (t.d. „sími“, „skjár“, „vefur“) og (3) hljóðlík aðlögun (t.d. „tölva“ úr tala + völva).

Að taka erlend orð óbreytt inn í málið án fallbeygingar og með enskri stafsetningu.

Að nota eingöngu latnesk fræðiheiti í daglegu tali.

Að banna alla myndun nýrra orða í tungumálinu.

Hverjar eru þrjár myndir sagna í íslensku (germynd, þolmynd og miðmynd) og hvernig er munurinn á þolmynd og miðmynd?

Í germynd framkvæmir frumlagið verknaðinn („Anna opnaði dyrnar“), þolmynd er mynduð með hjálparsögninni vera/verða + lýsingarhætti þátíðar („Dyrnar voru opnaðar af Önnu“), en miðmynd endar á -st („Dyrnar opnuðust“) og hefur ýmist afturbeygða, gagnkvæma eða sjálfgenga merkingu.

Þolmynd endar alltaf á -st en miðmynd er mynduð með sögninni „hafa“.

Miðmynd og þolmynd hafa alltaf nákvæmlega sömu setningafræðilegu uppbyggingu.

Aðeins veikar sagnir geta myndað þolmynd í íslensku.

Hvaða málfræðilegu villu ber að varast í svokallaðri „dönskuslettu“ eða „enskuslettu“ í setningagerð, t.d. „Vera viss um að…“ eða „Hafa góðan dag“?

Beinar orð-fyrir-orð þýðingar úr erlendum málum (setningalán) brjóta oft í bága við íslenska málvenju; á íslensku er sagt „Eigðu góðan dag“ eða „Njóttu dagsins“ í stað „Hafðu góðan dag“, og „Gættu þess að…“ í stað hrárrar þýðingar.

Setningin „Ég er að elska þetta“ er hefðbundin forníslensk setningagerð.

Dvalarhorfið „vera að + nafnháttur“ má nota með öllum ástandssögnum eins og „vita“ og „elska“.

Íslensk setningagerð fylgir nákvæmlega sömu reglum um dvalarhorf og enska.

Hvað er „skýringartengifall“ (eða óbein ræða / aukasetning) og hvenær er viðtengingarháttur notaður í íslensku?

Viðtengingarháttur er notaður í óbeinni ræðu (skýringarsetningum með „að“: „Jón segir að hann komi á morgun“), í skilyrðissetningum („ef ég væri þú“), í spurnaraukasetningum („hann spurði hvort hún hefði lesið bókina“) og til að tjá ósk („gangi þér vel“).

Viðtengingarháttur er eingöngu notaður í beinni ræðu innan gæsalappa.

Viðtengingarháttur hefur horfið úr nútímaíslensku og kemur aðeins fyrir í Eddukvæðum.

Viðtengingarháttur er annað heiti á lýsingarhætti nútíðar sem endar á -andi.

Hver eru helstu tímabil íslenskrar málsögu frá landnámi til nútímans?

Frumnorræna (fram til um 700/800), forníslenska / norræna (landnám um 870 til um 1350), miðíslenska (um 1350–1540, fram að siðaskiptum og útgáfu Nýja testamentis Odds Gottskálkssonar 1540) og nýíslenska (frá 1540 til nútímans).

Íslenska varð fyrst til árið 1800 og var áður nákvæmlega sama mál og lágþýska.

Forníslenska var töluð frá 1600 til 1944 þegar nýíslenska tók við.

Miðíslenska hefst árið 1918 með fullveldinu.

Hvað er I-hljóðvarp í íslenskri málfræði og í hvaða orðflokkum og beygingarmyndum kemur það helst fram?

I-hljóðvarp er söguleg hljóðbreyting (t.d. a > e, á > æ, o > e/y, ó > œ > æ, u > y, ú/jú/jó > ý) sem kemur m.a. fram í nútíð eintölu sterkra sagna (fara → ég fer, bjóða → ég býð), miðstigi lýsingarorða (langur → lengri) og fleirtölu rótarnafnorða (bók → bækur).

I-hljóðvarp breytir „e“ alltaf í „a“ í þátíð veikra sagna.

I-hljóðvarp kemur eingöngu fram í eignarfalli fleirtölu veikra kvenkynsorða.

I-hljóðvarp er nýleg stafsetningarregla frá árinu 2016.

Hvaða stafsetningarreglur gilda um ritun „y / ý / ey“ annars vegar og „i / í / ei“ hins vegar í íslensku?

Skrifað er „y/ý/ey“ þegar skyld orð eða beygingarmyndir af sömu rót hafa „u/ú/o/ó/au/jó/jú“ (t.d. lykill af lúka, dýr af dýr/dýrt og fagrir: ungur → yngri, hús → hýsa, laus → leysa, bjóða → býð).

Val milli i og y fer eftir framburði í nútímaíslensku þar sem þau eru borin fram á ólíkan hátt.

Öll nafnorð eru skrifuð með y en allar sagnir með i.

Skrifað er y í öllum orðum sem byrja á samhljóða.

Í hvaða orðum eru bókstafirnir „ll“ og „nn“ bornir fram sem [tl]/[dl] og [tn]/[dn] í íslensku og hverjar eru helstu undantekningarnar?

„ll“ er borið fram sem [tl] í flestum íslenskum orðum (t.d. fjall, kalla, allur) nema í gælunöfnum, tökuorðum og á undan d/t/s (Palli, bolli, pilla, féllst); „nn“ er borið fram sem [tn] á eftir löngum tvíhljóðum og „í/ý“ (t.d. steinn, einn, fínn, brúnn) og í greini („ánni, trénu“).

„ll“ er alltaf borið fram sem venjulegt langt [l:] í orðunum „fjall“ og „stóll“.

„nn“ er borið fram sem [tn] á eftir stuttum sérhljóðum eins og í „vinna“ og „finna“.

Undantekningalaust eru öll orð með „nn“ borin fram eins í íslensku.

Hvenær er skrifað „-n-“ og hvenær „-nn-“ í greini og beygingarmyndum eins og „maðurinn / manninum“ á móti „hesturinn / hestinum“?

Í viðbættum greini er skrifað „-inn“ í nefnifalli og þolfalli karlkyns („hesturinn, hestinn“), en eitt „-n-“ í þágufalli eintölu („hestinum, börnunum“); í orðinu „maður“ er hins vegar „-nn-“ hluti af stofninum í „mann-inum“.

Alltaf er skrifað tvöfalt -nn- í þágufalli allra karlkynsorða („hestinnum, bílnumm“).

Aldrei er skrifað tvöfalt -nn- í nefnifalli karlkynsorða með greini.

Í þágufalli fleirtölu er alltaf skrifað -unnum með tveimur n-um.

Hvað eru hljóðavíxl eins og aðblástur (forblástur), afröddun og samlögun í framburði nútímaíslensku?

Aðblástur kemur fram sem [h]-hljóð á undan pp, tt, kk og pl, tl, kl, pn, tn, kn (t.d. „kaka → kakka [kʰaʰka]“, „epli [ɛʰplɪ]“), en afröddun verður þegar raddaðir samhljóðar (l, m, n, r, ð, g) verða óraddaðir á undan p, t, k, s (t.d. „stúlka“, „lampi“).

Aðblástur merkir að stafsetning orðs breytist í rituðu máli með því að skrifa bókstafinn h.

Afröddun merkir að sérhljóðar falla alveg brott í fyrsta atkvæði orða.

Enginn aðblástur er til í íslenskum framburði.

Hvenær beygist lýsingarorð veikt og hvenær sterkt í íslensku (t.d. „góður maður“ á móti „góði maðurinn“)?

Lýsingarorð beygist veikt þegar það stendur með ákveðnu nafnorði (með greini, ábendingarfornafni eða eignarfornafni, t.d. „góði maðurinn“, „þessi góði maður“), en sterkt þegar nafnorðið er óákveðið („góður maður“) eða í sagnfyllingu („maðurinn er góður“).

Lýsingarorð beygist alltaf veikt í nefnifalli en sterkt í þolfalli.

Lýsingarorð beygist aðeins veikt í kveðskap en sterkt í óbundnu máli.

Lýsingarorð í miðstigi (t.d. betri, stærri) beygjast alltaf sterkt.

Hvað eru málsnið í íslenskri stílfræði og hvernig ber að velja málsnið í rökfærandi ritgerð á stúdentsprófi?

Málsnið lýsir því hvernig málfar breytist eftir tilefni, viðtakanda og miðli (t.d. hátíðlegt, formlegt/hlutlægt, hversdagslegt eða óformlegt talmál); í fræðilegri og rökfærandi ritgerð ber að beita formlegu, skýru og hlutlægu ritmáli.

Í rökfærandi ritgerð á stúdentsprófi ber að nota sem mest enskuslettur og götustíl.

Málsnið er annað heiti á fallbeygingu lýsingarorða.

Aðeins er til eitt málsnið í íslensku sem notað er bæði í sms-skilaboðum og lagatexta.

Hvað er U-hljóðvarp í íslenskri hljóðfræði og nefndu skýr dæmi um verkun þess í beygingu nafnorða og sagna?

U-hljóðvarp er hljóðbreyting þar sem stofnsérhljóðið „a“ breytist í „ö“ (eða í „u“ í óáhersluatkvæði) vegna „u“ í næsta atkvæði á eftir (eða „u“ sem áður var þar), t.d. barn → börn, kalla → við köllum, bakari → bökurum.

U-hljóðvarp er þegar sérhljóðið „i“ breytist í „ý“ á undan samhljóðanum „r“.

U-hljóðvarp á sér aðeins stað í erlendum tökuorðum úr ensku.

U-hljóðvarp er þegar tvö samhljóð renna saman í eitt í lok orðs.

Hvernig er klassísk fimm þátta rökfærandi ritgerð á stúdentsprófi í íslensku byggð upp?

(1) Inngangur (kveikja, afmörkun efnis og skýr rannsóknarspurning/staðhæfing), (2) meginmál í 2–3 efnisgreinum (röksemdir með dæmum/heimildum auk mótraka og hnekkingar þeirra) og (3) niðurlag (samantekt helstu raka og ályktun).

Ritgerðin á ekki að hafa neinn inngang heldur byrja á lokaályktun í einni langri málsgrein.

Í rökfærandi ritgerð má aldrei nefna mótrök eða vísa í heimildir.

Niðurlag ritgerðar á eingöngu að innihalda nýjar ósannaðar fullyrðingar sem ekki komu fram í meginmáli.

Hver er meginmunurinn á sterkum sögnum og veikum sögnum í íslensku?

Sterkar sagnir eru endingarlausar í 1. og 3. persónu eintölu þátíðar og mynda þátíð með hljóðskiptum í rót (t.d. bera – bar – bárum – borið), en veikar sagnir mynda þátíð með tannhljóðsviðskeyti (-ð, -d eða -t, t.d. kalla – kallaði, dæma – dæmdi, bæta – bætti).

Sterkar sagnir hafa enga þátíð heldur aðeins nútíð og framtíð.

Veikar sagnir eru alltaf ópersónulegar en sterkar sagnir persónulegar.

Sterkar sagnir enda alltaf á -aði í þátíð eintölu.

Hvenær er notað afturbeygt eignarfornafn „sinn, sín, sitt“ og hvenær persónufornafn í eignarfalli „hans, hennar, þess, þeirra“?

Afturbeygða fornafnið „sinn/sín/sitt“ (og „sig/sér/sín“) vísar aftur til frumlags sömu setningar („Jón tók bókina sína“ = bók Jóns), en „hans/hennar/þeirra“ vísar til annars aðila utan frumlagsins („Jón tók bókina hans“ = bók annars manns).

„Sinn“ og „hans“ eru fullkomin samheiti og skiptir engu máli hvort er notað.

„Sinn“ er aðeins notað í 1. persónu („ég tók bókina sína“).

„Hans“ verður alltaf að vísa til frumlags sömu aðalsetningar.

Hvað er klofning (brytning) í íslenskri hljóðsögu og hvaða orð sýna víxl hennar?

Klofning er söguleg hljóðbreyting þar sem stutt „e“ klofnaði í „ja“ (vegna a í næsta atkvæði) eða „jö“ (vegna u í næsta atkvæði), t.d. berg → bjarg / björg, gefa → gjöf, verða → ég verð / við urðum / hann varð (og hjarta → hjörtu).

Klofning merkir að samsett orð er skrifað í tveimur hlutum með bandstriki.

Klofning er þegar samhljóðarnir „ll“ eru bornir fram sem „dl“.

Klofning er þegar nafnorð skiptir um kyn úr karlkyni í kvenkyn.

Hver er munurinn á lýsingarhætti þátíðar í samsettri tíð með „hafa“ annars vegar og í þolmynd/sagnfyllingu með „vera/verða“ hins vegar?

Með sögninni „hafa“ stendur lýsingarháttur þátíðar í óbeygjanlegri hvorugkynsmynd eintölu (sagnbót: „þær hafa lesið bækurnar“), en með „vera/verða“ beygist hann í kyni, tölu og falli með frumlaginu („bækurnar eru lesnar“).

Með „hafa“ beygist lýsingarhátturinn alltaf í kyni og tölu („þær hafa lesnar bækurnar“).

Með „vera“ er lýsingarhátturinn alltaf óbeygjanlegur í eintölu.

Lýsingarháttur nútíðar (-andi) beygist í fjórum föllum og þremur kynjum.

Hvaða fall og persónu tekur sögnin „að hlakka“ í vönduðu íslensku máli?

Sögnin „að hlakka (til e-s)“ er persónuleg sögn þar sem frumlagið stendur í nefnifalli og sögnin beygist í persónu og tölu: „Ég hlakka til jólanna“, „Við hlökkum til sumarsins“.

Sögnin „hlakka“ er ópersónuleg og tekur þolfall („Mig hlakkar til“).

Sögnin „hlakka“ tekur þágufall („Mér hlakkar til“).

Sögnin „hlakka“ tekur eignarfall í frumlagi („Mín hlakkar til“).

Hver er munurinn á sagnfyllingu og andlagi í íslenskri setningagreiningu?

Andlag stendur með áhrifssögn og tekur fall af henni (ÞF, ÞGF eða EF, t.d. „Jón las bókina“), en sagnfylling stendur með áhrifslausri tengisögn (vera, verða, heita, kallast, reynast) og vísar til frumlagsins í sama falli (oftast nefnifalli: „María er læknir / dugleg“).

Andlag stendur alltaf í nefnifalli á eftir sögninni „að vera“.

Sagnfylling stendur eingöngu með sögninni „að gefa“ í þolfalli.

Enginn munur er á sagnfyllingu og forsetningarlið.

Hvaða reglur gilda um kommusetningu í íslensku samkvæmt auglýsingu um íslenska stafsetningu?

Í íslensku er EKKI sett komma á undan „að“-setningum eða tilvísunarsetningum með „sem“ (ólíkt dönsku og þýsku), en komma er sett í upptalningu, utan um innskot og á milli aðalsetninga sem tengdar eru með „en“.

Setja verður kommu á undan hverju einasta „að“ og „sem“ í íslensku.

Komma er alltaf sett á undan samtengingunni „og“ í tveggja liða upptalningu.

Kommur eru aldrei notaðar í íslensku ritmáli.

Hvað eru myndhverfing (metafóra), viðlíking og persónugerving í íslenskri stíl- og bókmenntafræði?

Viðlíking ber tvö fyrirbæri saman með hjálparorðunum „eins og / sem“ („sterkur sem naut“), myndhverfing yfirfærir merkingu beint án hjálparorðs („haustið í brjósti mér“), og persónugerving gefur dauðum hlutum eða náttúrufyrirbærum mannlega eiginleika („vindurinn hvíslaði“).

Viðlíking notar aldrei orðin „eins og“ en myndhverfing notar þau alltaf.

Persónugerving merkir að nefna persónu í sögu með réttu skírnarnafni.

Myndhverfing er málfræðileg villa sem ber að forðast í öllum bókmenntatexta.

Hvernig er eignarfall af persónufornafninu „þú“ og afturbeygða fornafninu „sig“, og hvernig eru þau notuð með forsetningunni „til“?

Eignarfall af „þú“ er „þín“ („ég hlakka til að sjá þig / ég kem til þín“) og eignarfall af „sig“ er „sín“ („hún bauð þeim heim til sín“).

Eignarfall af „þú“ er „þér“ og eignarfall af „sig“ er „sér“.

Forsetningin „til“ tekur þágufall með fornöfnum („til þér“, „til sér“).

Afturbeygða fornafnið „sig“ hefur ekkert eignarfall.

Stúdentspróf í íslensku — Málfræði, fallstjórn, hljóðbreytingar, setningafræði og ritun

Kjarnahugtök íslenskrar málfræði og ritunar á framhaldsskólastigi (1.–3. þrepi Aðalnámskrár framhaldsskóla): u-hljóðvarp, i-hljóðvarp, klofning, fallbeyging, sterkar, veikar og núþálegar sagnir, þágufallssýki, viðtengingarháttur, setningagreining, bragfræði og rökfærandi ritgerð.

Level: intermediate
Languages: is → is
Cards: 32
Markdown: Stúdentspróf í íslensku — Málfræði, fallstjórn, hljóðbreytingar, setningafræði og ritun (.md)

Flashcards (32)