Isıl fizik, elektromanyetizma ve modern fizik: seçilmiş kavramlar
İstatistiksel termodinamik, elektromanyetizma, görelilik, kuantum ve çekirdek fiziğinden seçilmiş kavramlar ile parçacık fiziğinin temelleri üzerine 32 tekrar kartı. Giriş düzeyinde mekanik, diferansiyel ve integral hesap ile bir miktar doğrusal cebir bilgisi gerektirir.
- Category
- Physics
- Level
- intermediate
- Languages
- tr → tr
- Cards
- 32
- Markdown
- Isıl fizik, elektromanyetizma ve modern fizik: seçilmiş kavramlar (.md)
Flashcards (32)
| # | Front (Term / Question) | Back (Definition / Answer) | Example | Multiple-Choice Options |
|---|---|---|---|---|
| 1 | İdeal gaz için Mayer bağıntısı nedir ve sabit basınçta ısıtma neden daha fazla ısı gerektirir? | Bileşimi sabit, yalnızca basınç–hacim işi yapan ideal gazda molar ısı sığaları Cₚ,ₘ − Cᵥ,ₘ = R bağıntısını sağlar. Sabit basınçta ısıtılırken ek ısı genleşme işini karşılar; sabit hacimde genleşme işi yapılmaz. | ||
| 2 | Kanonik bölüşüm fonksiyonu nedir ve Helmholtz serbest enerjisini nasıl verir? | T, V ve N sabitken Z = Σₛ exp(−βEₛ), β = 1/(k_BT); k_B Boltzmann sabitidir ve toplam mikro durumlar üzerindendir. Farklı enerji düzeyleri üzerinden toplanıyorsa dejenerasyon da katılır: Z = Σᵢ gᵢ exp(−βEᵢ). Helmholtz serbest enerjisi F = −k_BT ln Z olur. | ||
| 3 | Maxwell denklemleri kaynaksız boşlukta elektrik alanın dalga denklemini nasıl verir? | ρ = 0 ve J = 0 iken ∇×E = −∂B/∂t denkleminin rotasyoneli alınır; ∇·E = 0 ve Ampère–Maxwell denklemi kullanılır. Sonuç ∇²E − (1/c²)∂²E/∂t² = 0 olup c = 1/√(μ₀ε₀) olur. | ||
| 4 | x = 0 ile x = L arasındaki bir boyutlu sonsuz kuyunun enerjileri ve uzaysal özfonksiyonları nedir? | İçeride V = 0, dışarıda sonsuz engeller bulunan görelilik dışı parçacık için Eₙ = n²h²/(8mL²), n = 1, 2, …. İçeride ψₙ(x) = √(2/L) sin(nπx/L); duvarlarda ve dışarıda sıfırdır. Tam enerji özdurumu ayrıca exp(−iEₙt/ħ) zaman çarpanını içerir. | ||
| 5 | Yarı deneysel çekirdek bağlanma enerjisi formülünde hangi beş katkı vardır? | Hacim bağlanması, yüzey düzeltmesi, Coulomb itmesi, nötron–proton asimetrisi ve eşleşme. Yaygın bir biçim B = aᵥA − aₛA^(2/3) − a_cZ(Z−1)/A^(1/3) − aₐ(A−2Z)²/A + δ’dir. Eşleşme çift–çift çekirdeklerde bağlanmayı artırır, tek–tek çekirdeklerde azaltır; tek A için δ = 0. Katsayılar ve ayrıntılı eşleşme formülleri veri uyumuna bağlıdır. | ||
| 6 | Fermi–Dirac ve Bose–Einstein dolulukları klasik sınıra nasıl yaklaşır? | Dengede, ideal ve etkileşmeyen parçacıklarda enerjisi E olan tek parçacıklı bir durumun ortalama doluluğu fermiyonlar için 1/[exp((E−μ)/(k_BT))+1], bozonlar için 1/[exp((E−μ)/(k_BT))−1] olur. Fermiyonlar Pauli dışarlama ilkesine uyar; bozonlar aynı durumu paylaşabilir. Seyrek, dejenere olmayan sınırda ikisi de exp((μ−E)/(k_BT)) ifadesine yaklaşır. μ kimyasal potansiyel, k_B Boltzmann sabitidir. | ||
| 7 | Hacim ve parçacık sayısı sabitken entropi sıcaklığı nasıl tanımlar? | V ve N sabitken 1/T = (∂S/∂E). Burada S termodinamik entropi, E iç enerji, T mutlak sıcaklıktır. Enerji alışverişi yapabilen sistemler, sıcaklıkları eşit olduğunda ısıl dengededir. | ||
| 8 | Minkowski aralığının işareti iki farklı olayı nasıl sınıflandırır? | +−−− uzlaşımıyla Δs² = c²Δt² − Δx² − Δy² − Δz². Pozitif aralıklar zaman benzeridir ve c’den düşük hızla nedensel bağlantıya izin verir; negatifler uzay benzeridir ve c veya daha düşük hızla nedensel bağlantıya izin vermez. Sıfır aralıklar ışık benzeridir ve ışıkla bağlanabilir. Bu sınıflandırma gerçekten sinyal gönderildiğini ileri sürmez. | ||
| 9 | Morötesi felaketi neydi ve Planck’ın modelinde ne değişti? | Sıfırdan farklı sıcaklıkta klasik eşbölüşüm, kara cisim için f² ile orantılı spektral enerji yoğunluğu verir; tüm frekanslar üzerindeki integral ıraksar. Planck, osilatör enerjilerini hf’nin katlarıyla sınırladı. Ortaya çıkan spektrum yüksek frekansları bastırır ve sonlu toplam enerji yoğunluğuna sahiptir. | ||
| 10 | Hangi kuvvet taşıyıcıları Standart Model’e aittir ve kütleçekim modele dahil midir? | Fotonlar elektromanyetizmaya; W⁺, W⁻ ve Z bozonları zayıf etkileşimlere; sekiz gluon güçlü renk etkileşimine aracılık eder. Kütleçekim Standart Model’in dışındadır ve graviton hâlâ varsayımsaldır. Nükleonlar arasındaki kısa erimli artık çekirdek kuvveti, temeldeki renk etkileşiminden farklıdır. | ||
| 11 | Toplam yük ve akım yoğunlukları kullanıldığında Maxwell’in SI birimlerindeki dört diferansiyel denklemi nedir? | ∇·E = ρ/ε₀; ∇·B = 0; ∇×E = −∂B/∂t; ∇×B = μ₀J + μ₀ε₀∂E/∂t. ρ ve J toplam yük ve akım yoğunluklarıdır. Bunlar mikroskobik E–B denklemleridir; yalnızca serbest kaynakları kullanan makroskobik D–H biçimi değildir. | ||
| 12 | α, β−, β+ ve γ bozunmaları kütle numarası A’yı ve atom numarası Z’yi nasıl değiştirir? | Enerji bakımından izinli bozunmalarda α bir helyum-4 çekirdeği yayar: A → A−4, Z → Z−2. β− elektron ve elektron antinötrinosu yayar, Z → Z+1; β+ pozitron ve elektron nötrinosu yayar, Z → Z−1. Her ikisi de A’yı korur. γ foton yayarak A ve Z’yi değiştirmeden çekirdeğin uyarılmasını azaltır. Serbest proton kendiliğinden β+ bozunması geçiremez. | ||
| 13 | Görelilik dışı Larmor formülü neyi hesaplar? | Boşlukta ivmelenen q noktasal yükünün toplam ışınım gücü, görelilik dışı sınırda P = q²a²/(6πε₀c³) olur. a ivmenin büyüklüğüdür. Formül, dairesel hareket dahil her yöndeki ivme için geçerlidir; relativistik hızlarda da genel olarak geçerli olan bir ışınım formülü değildir. | ||
| 14 | Clausius–Clapeyron yaklaşımı Clapeyron denkleminden nasıl elde edilir? | Fazların birlikte bulunma eğrisi boyunca dP/dT = ΔH/(TΔV); her iki değişim de aynı molar veya kütlesel temelde yazılır. Sıvı–buhar dengesinde ideal buhar ve ihmal edilebilir sıvı hacmi varsayımları d ln P/dT = ΔHᵥₐₚ,ₘ/(RT²) verir. Alışılmış integral biçimi ayrıca buharlaşma entalpisinin yaklaşık sabit olduğunu varsayar. | ||
| 15 | Higgs alanı ile Higgs bozonu arasındaki fark nedir? | Higgs alanının sıfırdan farklı bir boşluk değeri vardır; bağlaşımları Standart Model’de W ve Z bozonlarına, kuarklara ve yüklü leptonlara kütle kazandırır. Higgs bozonu, bu alanın 2012’de LHC’de keşfedilmiş spin-0 uyarımıdır. Alan ile parçacık uyarımı ilişkilidir, ancak aynı şey değildir. | ||
| 16 | Özel göreliliğin iki temel postülası nedir? | Fizik yasaları bütün eylemsiz referans sistemlerinde aynı biçimdedir. Boşluktaki ışığın sürati, kaynağın hareketinden bağımsız olarak her eylemsiz sistemde aynı c değeridir. SI’da c tam olarak 299 792 458 m/s’dir. | ||
| 17 | Standart Model’in kuarkları ve leptonları nasıl gruplandırılır? | Spin-½ fermiyonların üç nesli vardır: kuark çiftleri (yukarı, aşağı), (tılsım, garip), (üst, alt) ve lepton çiftleri (elektron, elektron nötrinosu), (müon, müon nötrinosu), (tau, tau nötrinosu). Yukarı türü kuarkların yükü +2e/3, aşağı türünün −e/3, yüklü leptonların −e, nötrinoların 0’dır. Kuarklar renk yükü taşır; leptonlar taşımaz. | ||
| 18 | Bir boyutlu kuantum harmonik osilatörün enerji spektrumu nedir? | V(x) = ½mω²x² için Eₙ = (n+½)ħω, n = 0, 1, 2, …. Komşu düzeylerin farkı ħω, temel durum enerjisi potansiyel minimumuna göre ħω/2’dir. Bu sıfır nokta enerjisi belirli bir klasik yörüngeyi betimlemez. | ||
| 19 | Hafif çekirdeklerin birçok füzyon tepkimesi ve ağır çekirdeklerin birçok fisyon tepkimesi neden enerji açığa çıkarabilir? | Nükleon başına bağlanma enerjisi demir–nikel bölgesinde en yüksektir; nikel-62’nin değeri demir-56’dan biraz yüksektir. Ürünler toplamda daha sıkı bağlıysa tepkime enerji açığa çıkarabilir. Her füzyon veya fisyonun enerji vereceğini varsaymak yerine gerçek kütle dengesine bakılır: Q = (Σm_ilk − Σm_son)c². | ||
| 20 | Bell eşitsizliklerinin ihlali neyi dışlar? | Ölçüm ayarlarının gizli değişkenlerden bağımsızlığı dahil, eşitsizliğin türetildiği varsayımları sağlayan yerel gizli değişken modellerini dışlar. Kuantum kuramı uygun dolanık durumlar ve ölçümler için ihlaller öngörür; deneyler bunları gözler. Dolanıklık, denetlenebilir biçimde ışıktan hızlı iletişim sağlamaz. | ||
| 21 | Üstel radyoaktif bozunma neyi öngörür ve yarı ömür λ ile nasıl ilişkilidir? | Bozunmadan kalan çekirdek başına λ hızı sabitse ve ana çekirdekler üretilmiyor veya başka yoldan uzaklaştırılmıyorsa beklenen kalan sayı N(t) = N₀e^(−λt)’dir. Yarı ömür t½ = ln 2/λ olup her başlangıç çekirdeğinin o ana dek kalma olasılığı ½’dir. Tekil bozunma zamanları rastgeledir; sonlu bir örnek tam olarak çekirdeklerinin yarısını kaybetmek zorunda değildir. | ||
| 22 | Başlangıçta durgun bir elektrondan Compton saçılmasında fotonun dalga boyu ne kadar değişir? | Başlangıçta durgun serbest elektron için Δλ = λ′−λ = [h/(mₑc)](1−cos θ); θ fotonun saçılma açısıdır. h/(mₑc) ≈ 2,426 × 10⁻¹² m. Bağlı elektronlar bu durumu ancak bağlanma ve başlangıç hareketi etkileri ihmal edilebiliyorsa yaklaşık olarak sağlar. | ||
| 23 | Standart x ekseni düzenindeki iki sistem için Lorentz dönüşümü nedir? | S′, S’nin x ekseni boyunca sabit v hızıyla hareket etsin; eksenler paralel, başlangıç noktaları t = t′ = 0 anında çakışık olsun. |v| < c için γ = 1/√(1−v²/c²), x′ = γ(x−vt), t′ = γ(t−vx/c²), y′ = y ve z′ = z olur. | ||
| 24 | Pauli matrisleri elektron spinini nasıl temsil eder? | Alışılmış S_z bazında σₓ = [[0,1],[1,0]], σᵧ = [[0,−i],[i,0]] ve σ_z = [[1,0],[0,−1]]. Spin operatörleri Sⱼ = (ħ/2)σⱼ’dir. Spin ½ için S²’nin özdeğeri 3ħ²/4’tür; S_z gibi ölçülen bir bileşenin özdeğerleri ise +ħ/2 ve −ħ/2’dir. | ||
| 25 | Bir çekirdeğin bağlanma enerjisi kütle kusurundan nasıl bulunur? | Atom kütleleri yerine çekirdek kütleleri kullanılarak Δm = Zmₚ + (A−Z)mₙ − M_nucleus ve B = Δmc² yazılır. Bağlı çekirdek için B, onu serbest proton ve nötronlara ayırmak için gereken enerjidir. Bu ifadede çıplak çekirdek kütlesi ile nötr atom kütleleri karıştırılmamalıdır. | ||
| 26 | İdeal gaz adyabatik bir süreçte ne zaman PV^γ = sabit bağıntısına uyar? | Miktarı sabit ideal gaz, ısı sığaları sabit olan tersinir adyabatik bir süreçte PV^γ = sabit ve TV^(γ−1) = sabit bağıntılarını sağlar; γ = Cₚ/Cᵥ. Yalnızca adyabatik olmak yeterli değildir: örneğin serbest genleşme tersinmezdir ve bu bağıntıya uymak zorunda değildir. | ||
| 27 | Hangi ölçümler zaman genişlemesini ve uzunluk büzülmesini tanımlar? | Düzgün hareket eden bir saat için Δt = γΔτ; Δτ, her iki olayda da bulunan saatin kaydettiği öz zamandır. Hareket doğrultusunda L = L₀/γ olur: L₀ cismin durgunluk sistemindeki uzunluğudur; L ise cismin hareket ettiği sistemde uçların eşzamanlı ölçülen konumlarından bulunur. | ||
| 28 | Doğrudaş hız bileşenleri eylemsiz sistemler arasında nasıl ilişkilidir? | S′, ortak x ekseni boyunca S’ye göre v hızıyla hareket ediyorsa u = (u′+v)/(1+u′v/c²) olur. Bunlar işaretli hız bileşenleridir; |v| < c. u′ = c olan ışın için yine u = c olur; ışık altı hızların bileşkesi ışık altında kalır. | ||
| 29 | Ayar dönüşümünde ne değişmez ve Coulomb ile Lorenz ayarları nasıl farklılaşır? | A′ = A + ∇χ ve φ′ = φ − ∂χ/∂t dönüşümleri E = −∇φ − ∂A/∂t ve B = ∇×A alanlarını değiştirmez. Coulomb ayarı ∇·A = 0, Lorenz ayarı ∇·A + (1/c²)∂φ/∂t = 0 koşulunu koyar. Coulomb ayarındaki anlık skaler potansiyel, gözlenebilir alanların anlık olduğu veya ışıktan hızlı sinyal gönderilebildiği anlamına gelmez. | ||
| 30 | Maxwell denklemlerinden hangi yerel yük korunumu denklemi çıkar? | ∂ρ/∂t + ∇·J = 0. Ampère–Maxwell denkleminin diverjansı alınır, bir rotasyonelin diverjansının sıfır olduğu kullanılır ve ∇·E = ρ/ε₀ yerine yazılır. Dışarıya net akım olması yük yoğunluğunu yerel olarak azaltır. | ||
| 31 | Kütleli ve kütlesiz parçacıklar için hangi enerji–momentum bağıntısı geçerlidir? | E² = p²c² + m²c⁴; m değişmez kütle, p momentumun büyüklüğüdür. Kütleli parçacık için E = γmc² ve p = γmv olur; v sürattir. Durgunlukta E₀ = mc². Kütlesiz parçacık için E = pc; kütleli parçacıkların γ içeren formülleri v = c iken kullanılamaz. | ||
| 32 | Atmosferik müonlar neden görelilikli zaman genişlemesine kanıt sağlar? | Öz ortalama ömür yaklaşık 2,2 μs’dir. Yaklaşık sabit v süratinde Dünya sistemindeki ortalama ömür γτ₀, ortalama bozunma uzunluğu vγτ₀ olur. L mesafesi boyunca bozunmadan kalma olasılığı exp[−L/(vγτ₀)]’dir. Bunlar istatistiksel büyüklüklerdir; zaman genişlemesi, yere görelilik dışı ömür hesabının öngördüğünden çok daha fazla müon ulaşmasını açıklar. |